recensie: Het boek der symbolen

Pas geleden verschenen er twee dikke boeken met dezelfde titel. Tweemaal Het boek der symbolen. Beide zijn encyclopedieën van beeldtaal, maar er is veel verschil in interpretatie van het beeld.

In maart verscheen de Nederlandse vertaling van het boek van Matilde Battistini en Lucia Impelluso, dat is uitgebracht door uitgeverij Ludion. Het behandelt de symbolische betekenis van voorwerpen in de Westerse schilderkunst. Een dik naslagwerk van 500 pagina’s waarin de museumbezoeker handvatten krijgt aangereikt om schilderijen beter te kunnen interpreteren. Veel grote werken vanaf de late Middeleeuwen komen aan bod. De Ludion uitgave is een mooi naslagwerk voor de kunstliefhebber die op zoek is naar duiding, maar deze uitgave valt in het niet bij Taschens Het boek der symbolen.

De duiding van beeld
Dat boek komt van de hand van the Archive for Research in Archetypal Symbolism. The Book of symbols is vertaald door Taschen en verscheen enkele maanden geleden. Het is geschreven door een groep wetenschappers die in navolging van Jung de intrinsieke waarden van symbolen heeft onderzocht. Het project voor de samenstelling van het boek duurde maar liefst 13 jaar. Het onderzoek resulteert in een indrukwekkende publicatie van 800 pagina's. Kunst en voorwerpen vanaf het begin van de mensheid komen voorbij en stukje bij beetje wordt de lezer uitgelegd wat herkenbare symbolen nu zo herkenbaar maakt.

Een belangrijke vraag is hoe zo'n grote collectie beelden inzichtelijk te maken. Beide boeken bouwen de categorisering van de beelden thematisch op. De Jungianen gebruiken de werelden van kosmos, mensen, planten, dieren en geesten als uitgangspunt om de herkomst van de waarden die we aan beelden toekennen te beschrijven. De Ludion uitgave neemt menselijke concepten als vertrekpunt, met als centrale thema’s tijd, ruimte, mens en allegorieën. Pas daarna komen bomen, bloemen en dieren aan bod. In deze uitgave valt de grote invloed van het Griekse denken en het christendom op.

De waarde van het symbool
Waar beide boeken uitgaan van het beeld - het gaat immers om semiotiek - is de Taschen uitgave vooral op zoek naar de waarde van het symbool. De Italiaanse schrijvers van de Ludion uitgave gebruiken het beeld meer als uitleg. De laatste uitgave is daarmee een moderne en snelle versie van kunsthistorische beschouwingen. Bij de kunstwerken staan lijntjes die uitleg geven over elementen in het schilderij. Een manier om voor de lezer met weinig tijd toch de essentie van symboliek in schilderijen mee te pakken.

Het is daarom meer recht door zee dan in de Taschen uitgave waarin alles opgevoerd wordt, van gedichten tot gebruiksvoorwerpen en kunst uit alle werelddelen en perioden van menselijke ontwikkeling. Meer onverwachte, onbekende elementen in de Taschen uitgave zoals urine, gereedschappen en steen vind je niet in de andere publicatie. Psychologie en spreekwoorden vullen pictorale beschouwingen aan. De Taschen uitgave is een interessante zoektocht door de menselijke beschaving en naar wat een beeld tot een archetype maakt.

Gids versus verwondering
Gelijke symbolen als aap en pauw worden in de twee boeken anders uitgelegd. De aap als duivel versus hindoegod Hanoeman. Breughels Toren van Babel en De Chirico worden in beide boeken aangehaald als het gaat over Toren. En daar houdt ongeveer de gelijkenis tussen beide boeken op. Waar de Taschen uitgave spreekt uit verwondering over menselijke symboliek verwordt de Ludion uitgave tot een praktische gids.

Wellicht is dit de reden waarom  in de Ludion uitgave het kruis niet is opgenomen, omdat de uitleg aan de lezer niet gegeven hoeft te worden, het is een evident beeld. In de Taschen uitgave levert de historische inkleding van dit iconische beeld juist spannende overdenkingen op waarbij het een verband tussen Jezus en Odin wordt gelegd. De laatste hing negen dagen aan zijn zwaard gespiest aan de wereldboom Yggdrasil. Een ketterse herinterpretatie van het bekendste christelijke beeld. 

Het boek der symbolen • Mathilde Battistini & Lucia Impelluso • Ludion • 34,90 • 504 pag • ISBN 9789461300478