recensie: Vernieuwing versus traditie

Hamlet is misschien wel het populairste toneelstuk ter wereld en is al in talloze vormen opgevoerd. De kunst is om van zo’n traditionele tekst waarlijk een nieuwe voorstelling te maken. Het Noord Nederlands Toneel slaagt daarin, maar drijft de vernieuwing net iets te ver door.

Het vernieuwende van deze Hamlet zit hem in de setting van het verhaal: een psychiatrische kliniek. Dit is geen geheel onverwachte gedachtensprong gezien het feit dat (geveinsde?) zotheid een van de hoofdthema’s van het stuk is. Deze setting is zeer subtiel in de voorstelling verwerkt. Het bed doet bijvoorbeeld erg klinisch aan, kopjes koffie verbeelden medicijnen die de personages innemen en een als page geklede vrouw vraagt steeds waar de uitgang is. relatief laat in het stuk komt de overgang waarin alle twijfel wordt weggenomen.

Subtiliteit
De vertaling van de actie en personages van het originele stuk naar een inrichting is goed doordacht. Het is passend dat Horatio, de wetenschapper, de vloer volkalkt met tekst en dat Rosencrantz/Guildenstern, in deze uitvoering één personage, op Johan Cruijff-achtige wijze het stuk van commentaar voorziet.

Overdaad
Het vernieuwende aan deze uitvoering van Hamlet is helaas ook de grootste zwakte. Tegen het einde van het stuk  gebeuren tegelijkertijd zoveel absurde dingen dat het tragische einde van Hamlet geheel onder sneeuwt. Hamlet sterft niet, maar wordt katatonisch en de hele climactische eindscène is in een oogwenk voorbij. Getuigend van dit vage einde is de extreem lange en ongemakkelijke stilte tussen het einde van de voorstelling en het applaus. Het publiek heeft door de overdaad aan actie simpelweg niet door wanneer het echt voorbij is. Regisseuse Ola Mafaalani heeft een punt, want in een psychiatrische kliniek is rationaliteit ver te zoeken. Maar zelfs in waanzin zit een lijn, zoals Polonius aangeeft.

Mafaalani ondersteunt de actie met beelden, zoals verrijdbare schermen die zich met rook vullen. Dit is een visuele indicatie dat de personages hun helderheid steeds verder verliezen. Uiteindelijk verliest echter de voorstelling zich hierin. Zo blijft onduidelijk waarom overal op het podium zand ligt en waarom er nog wat lichtgevende ballen over het podium komen vliegen. Wellicht zijn de metaforen zover doorgetrokken dat daarmee de betekenis voor de toeschouwer verloren gaat. Wat ook niet duidelijk is, is de inzet van het publiek. Sommige toeschouwers zijn ‘ingehuurd’ om op bepaalde momenten mee te zingen of andere geluiden te maken. Dit gebeurde met zo weinig overtuiging dat het op de rest van de toeschouwers geen effect heeft.

Traditie
De tekst en actie blijven trouw aan het origineel. Enkel de verhaallijn van Fortinbras is geschrapt en Laertes wordt genoemd, maar is niet fysiek aanwezig om Hamlet zijn doodsteek te geven. Ook zijn Horatio en Polonius vrouwen geworden, maar dit maakt het verhaal zeker niet minder interessant. Wel zijn er vraagtekens bij het acteren zelf. Hamlet (Peter Vandemeulebroecke) wisselt tussen onderacteren en overacteren en Gertrude (Malou Gorter) blijft onkarakterestiek kalm tijdens haar confrontatie met Hamlet en de moord op Polonius.

Deze Hamlet lijdt aan een gespleten persoonlijkheid van traditie en te ver doorgedreven vernieuwing, maar heeft hierdoor wel pluspunten voor verschillende soorten toeschouwers. De traditionele kijker zal blij zijn dat verhaal en tekst relatief getrouw worden gevolgd. En de toeschouwer die op zoek is naar vernieuwing wordt op haar wenken bediend met vergezochte beelden en interpretaties.

Hamlet is nog te zien t/m 18 mei door heel Nederland. Klik hier voor de speellijst.