Portugal voor beginners

door Ilja Nieuwland
16 juni 2004

Ongeveer mijn eerste herinnering aan Portugal hangt samen met Rudi Falkenhagen. Deze lach-of-ik-schiet acteur verkondigde ooit in een televisieprogramma zijn liefde voor de Algarve en dat leek me toen als twaalfjarige reuze exotisch. Wat wist ik nu helemaal. De Algarve is sindsdien grotendeels uitgebouwd tot één groot toeristencomplex van de Torremolinos-variant. Grotendeels, maar zeker niet helemaal. De Algarve maar zeker ook Portugal heeft teveel te bieden om gereduceerd te worden tot een veel te bruine kluchtacteur. Dat doen we dus ook maar niet meer.

Het is op zich niet vreemd als Nederlanders enige verwantschap met Portugal voelen. De twee landen hebben veel gemeen: een band met de zee, een traditie als sjacheraar en een zekere internationale oriëntatie. Waar wij het met lui als Abel Tasman (die er in slaagde onderweg van Tasmanië naar Nieuw-Zeeland Australië te missen) en Willem Barentsz (zat vast in de poolzee) moesten doen, hadden de Portugezen Vasco da Gama, Magelhaes (rond de wereld) en Hendrik de zeevaarder (1394-1460), waar ze de Azoren en Madeira aan te danken hebben. Hendrik wordt nog steeds geëerd met een indrukwekkend monument in de haven van Lissabon.

Oosterbuur
O ja, beide hebben we zo’n rare oosterbuur die we nooit helemaal begrepen hebben. Nou moet wel gezegd worden dat als je ziet wat de Portugezen met de Spanjolen te stellen hebben gehad, onze problemen met Duitsland wel meevielen. Verschillen zijn er ook, natuurlijk. Een belangrijk is dat Portugal tussen 1926 en 1974 werd geleid door Antonio Oliveiro Salazar, die een bijzonder nare dictatuur instelde waarvan het land in bepaalde opzichten nog steeds aan het herstellen is. En ons klimaat ziet er net even anders uit, natuurlijk. Bibber.

Lusus
Waar de Engelsen Shakespeare hebben, de Duitsers Goethe en wij nog steeds niks, heeft Portugal Luis Vaz de Camoes (1524?-1580), geëerd via standbeelden in zelfs de meest afgelegen gehuchtjes. Camoes, vooral dichter, is in veel opzichten een goede kandidaat als nationale schrijver. De titel van zijn meestgelauwerde werk, Os Lusíadas – 'zonen van Lusus', is een directe referentie aan de Portugezen. Het betekende de doorbraak van Camoes en verhaalt op een Vergiliaanse manier over de reis van Vasco da Gama. Ook gaat veel van zijn werk over dat typisch Portugese thema, de zee.

Queiroz
Na Camoes viel het land een beetje in slaap, niet in de laatste plaats vanwege de verdrijving van potentiële veelschrijvers naar Nederland. Tot halverwege de negentiende eeuw Eça de Queiroz (1845-1890) op het toneel verscheen – een soort Portugese Couperus. Zo’n man waarvan je je afvraagt hoe-ie in hemelsnaam de tijd gevonden heeft voor het schrijven. Queiroz was Portugals meest beduidende realist en is belangrijk geweest voor het vormen van de Portugese (en Braziliaanse!) literaire taal.

Pessoa
De meest raadselachtige Portugese schrijver is waarschijnlijk Fernando Pessoa. Als geen ander lijkt hij de essentie van de Portugese geest te combineren met het kosmopolitische van de jaren rond 1900. Naast veel prachtige gedichten onder eigen naam schreef Pessoa onder een aantal pseudoniemen en het aardige is, dat al die pseudoniemen een eigen persoonlijkheid lijken te hebben. In De Stoïcijn (Arbeiderspers) gebruikt Pessoa bijvoorbeeld de Baron van Teive, een van zelfhaat vervulde relnicht om zich te beklagen over het feit dat hij niets zal afmaken – vandaar de ondertitel 'De onmogelijkheid om superieure kunst te maken'.

Muziek
Nog zo’n punt waarop Nederland en Portugal overeenkomen: prachtige orkesten (Concertgebouw, Gulbenkian), maar bitter weinig competente componisten. Waar het ons na Sweelinck (denk Willem van Oranje-tijden) niet meezat, hebben de Portugezen goddank José Vianna da Motta nog gehad, een Liszt-leerling die met een unieke mix van Duitse romantiek, Portugese volksmuziek en een soort Rimski-Korsakov-achtige Russische zwier zijn land een charmant muzikaal smoel gaf. De titel van zijn enige symfonie, A patria ('aan het vaderland') zegt genoeg, me dunkt (Portugalsom 3933833, € 19). Maar probeer vooral eens Vianna’s pianoconcert en Fantasia Dramatica (Hyperion CDA 67163, € 18), prachtig gespeeld door Artur Pizarro.

Amalia
Maar we kennen Portugese muziek vooral via de levensliederen van de Fado in het algemeen en die van Amalia Rodrigues in het bijzonder. Portugezen zullen je uitleggen dat je Fado niet echt kunt uitleggen maar het moet voelen – Fado is dan ook muziek van de straat. Je kunt het in sentiment waarschijnlijk het beste vergelijken met de blues of (sidder) flamenco.
Nadat de Fado lange tijd een ondergeschoven muzikaal kind was (ook om politieke redenen) is er sinds een jaar of tien een onmiskenbare revival aan de gang, en hoewel zich regelmatig nieuwe artiesten melden wordt Amalia Rodrigues (1920-1999) nog steeds beschouwd als de ‘koningin van de Fado’. Fado Amalia (Musica Latina 51101) geeft een goed overzicht van haar carrière.

Nieuw leven
Van de nieuwe Fado is Madredeus de meest in het oog springende exponent. Hoewel de groep haar wortels heeft in de Lissabonse wijk Madre de Deus (aha!) en de basis vooral in de traditionele Fado ligt schuwt ze het experiment zeker niet en heeft ze de traditie nieuw leven ingeblazen. O Paraiso uit 1998 kun je waarschijnlijk beschouwen als hun quintessentiële CD. De ijle zang van Teresa Salgueiro en het gebruik van zowel traditionele als nieuwe instrumenten creëren een heel nieuwe sound, waar je ook verliefd op kunt worden als je niets met traditionele muziek hebt.

Wat de pot schaft
Genoeg gecultuurd, aan tafel! Weer zo’n overeenkomst met Nederland - Portugal heeft niet echt een heel distinctieve nationale keuken. Wèl heeft het een nationaal kookgereedschap: de cataplana. Het is een koperen en zinken geval waar je je ingrediënten naar keuze (vaak vis) in gooit en die je à la paëlla z’n werk laat doen.
Probeer dit bijvoorbeeld eens. Smeer een cataplana (of een grote hapjespan met deksel als het niet anders kan) in met olie en zet op het vuur. Voeg als de olie gaat roken pepers, tomaten, uien en knoflook toe. Bak onder roeren ongeveer 7 minuten tot de groente zacht maar nog niet bruin is. Voeg ham en worst toe en roer ongeveer 2 minuten mee. Voeg paperika, peper, laurierblad en wijn toe. Veel wijn. De cataplana is een uitstekend excuus om veel drank in je menu te verwerken. Laat ongeveer tien minuten pruttelen. Leg mosselen in de prut en draai ze (snel) om totdat ze met de saus zijn bedekt. Sluit de pan goed af en laat alles nog ongeveer 15 minuten pruttelen op een middelhoog vuur zonder de pan te openen totdat de mosselen openen. Smul, het liefst met brood erbij.

Ach, het EK is met een week of wat weer afgelopen, maar Portugal gaat hopelijk nog wel een paar eeuwen door. Mocht je voor het Nederlands elftal gaan, laat die smadelijke nederlaag via strafschoppen in de kwartfinale je verblijf vooral niet vergallen en duik eens in het gastland. Er is best een kans dat je niet meer weg wilt.

O Infante (Fernando Pessoa)

Deus quer, o homem sonha, a obra nasce.
Deus quis que a terra fosse toda uma,
Que o mar unisse, já não separasse.
Sagrou-te, e foste desvendando a espuma,

E a orla branca foi de ilha em continente,
Clareou, correndo, até ao fim do mundo,
E viu-se a terra inteira, de repente,
Surgir, redonda, do azul profundo.

Quem te sagrou criou-te portuguez..
Do mar e nós em ti nos deu sinal.
Cumpriu-se o Mar, e o Império se desfez.
Senhor, falta cumprir-se Portugal!