recensie: The Machinist

Voordat de Britse acteur Christian Bale in Hollywood hoge ogen gooide met de laatste incarnatie van Batman, draaide hij in Spanje het meer bescheiden The Machinist. In dit macabere drama speelt hij Trevor, een broodmagere fabrieksarbeider die nooit slaapt. Zijn bewustzijn wordt aangetast naarmate hij gewicht verliest, en nadat hij op zijn werk een ernstig ongeluk veroorzaakt heeft, wordt duidelijk dat er iets grondig mis is. De kijker ontrafelt samen met hem de betekenis van een aantal mysterieuze gebeurtenissen in zijn troosteloze leven.

Bale hongerde zich voor deze rol zo erg uit dat zijn gestalte zo mager werd als dat van een concentratiekampslachtoffer. Deze in de pers uitgebreid behandelde vermageringskuur kent zijn weerga waarschijnlijk niet in de geschiedenis van method acting. Maar de regisseur hoedde zich er gelukkig voor om Trevors lichaam tot spil van de film te maken: alleen in de eerste scènes wordt het huiveringwekkende geraamte uitgebuit. De spanning die de schok daarvan teweeg brengt, blijft lang genoeg voelbaar. Het postuur van de slapeloze man is geen goedkope truc: achter Trevors gruwelijke gestalte schuilt een volwassen acteerprestatie, en achter zijn slapeloosheid een spannend mysterie. Het geheel is schitterend vormgegeven.

Vogelverschrikker
De toon van The Machinist wordt direct gezet: de film begint met een raadselachtige flash-forward. De blauw-grijze tinten en nieuwsgierig makende muziek plaatsen de film zo al in de eerste minuten in een sprookjesachtig kader. De Spaanse cameraman Xavi Giménez brengt Trevors uitstekende botten en het levenloze kleurenpalet van zijn omgeving zo vakkundig in beeld, dat onze aandacht geen moment verslapt. De uiterst sfeervolle beelden zijn een passende vorm voor Scott Kosars plot, waarin ieder personage en elke gebeurtenis niet meer dan een onderdeel is van het drama dat zich in het hoofd van Trevor afspeelt. Kosars scenario (de Amerikaan was eerder verantwoordelijk voor de herverfilming van The Texas Chain Saw Massacre) is daarin niet direct origineel - Fight Club en Memento zijn recente en meer geslaagde exponenten van hetzelfde idee -, maar hij onderschat of bedriegt zelfs de meest de oplettende kijker nergens. Bovendien is Kosar intelligent genoeg om Trevor enige zelfspot toe te staan. Als hij in een bizarre scène voor een vriendin heel even als vogelverschrikker poseert, geeft het je een ongemakkelijk gevoel, alsof je er eigenlijk niet om mag lachen.

Gekunsteld
Maar voor ieder schitterend element is er een minder geslaagde tegenhanger: veel dialogen zijn zwak en onnatuurlijk, en zelfs voor een sprookje is de karakterisering zeer gering. De secundaire personages worden geschetst, gebruikt, genegeerd ten voordele van de hoofdpersoon. The Machinist leent zich niet voor een grondige kritische analyse: de film is niet gespeend van plotgaten en gekunstelde elementen. Maar alle tekortkomingen worden gecompenseerd door een indringende sfeer, en boven alles door Bales imposante rol: met een minder begaafde acteur was The Machinist waarschijnlijk nauwelijks geslaagd geweest. Zijn aanwezigheid geeft een extra dimensie aan de film. Bales vertolking van de geplaagde Trevor houdt niet op bij het wandelende skelet: hij beeldt Trevors crisis zo intrigerend en zo subtiel uit, dat zijn onsympathieke, holle karakter (we komen vrijwel niets over de man te weten) medeleven uitlokt en serieuze spanning creëert. Zelfs waar het scenario hem geen degelijke tekst geeft, weet hij te overtuigen: bij elke woede-uitbarsting, elk teder moment met een vriendin (Jennifer Jason Leigh), elke mijmering en paniekaanval blijft hij geloofwaardig.

Bossanova
Wie de naargeestige toon en de sprookjessfeer kan waarderen, vindt in The Machinist een intrigerende en bijzondere film. Het is de meest prestigieuze en geslaagde productie van Fantastic Factory, het Spaanse horrorproductiehuis van filmstudio Filmax. Toen Anderson in Hollywood zijn project niet van de grond kon krijgen, week hij uit naar Spanje, waar hij met plaatselijk personeel en zonder inmenging van grote studiobazen schijnbaar ongestoord zijn gang kon gaan. Anderson toonde met Session 9 al zijn talent voor psychologische horror, maar The Machinist is een meer coherente en complete film. De regisseur begon zijn carrière met een aantal eigenzinnige komedies, en belooft met zijn volgende film het roer opnieuw om te gooien: die gaat een heuse bossanova-musical worden.