8weekly.nl

In memoriam Gerard Reve (1923-2006)

'Ziezo, het is volbracht'

door Thijs van Nimwegen 8weekly
9 april 2006

Niemand die zeggen kan, wanneer en hoe.
Misschien wel met geheven glas,
terwijl hij proestend poogt iets uit te leggen
dat wordt weggespoeld
op bulderende branding van gelach.
Dan piept opeens zijn stem, als uit het stof,
en klauwt zijn lege hand naar 't arme hart
waar nu het mes in staat van God.
Een flits, van droevig speelgoed, droeve sneeuw
en droef Lantaarnlicht. Meer niet.
Ziezo, het is volbracht.
'Zoals hij heeft geleefd, zo is hij ook gestorven.'

In Uw handen, 1966

Het is volbracht voor Gerard Reve. Op zaterdagavond 8 april, vlak voor het begin van de Lijdensweek, overleed hij, niet met geheven glas, maar als de oude man van tweeentachtig die hij was geworden, in zijn bed in een verpleeghuis het Belgische Zulte.

Reves oeuvre heeft altijd in het teken gestaan van zijn eigen dood, een woord dat hij steeds met een hoofdletter schreef. De eigen dood en de Dood als symbool, met elkaar verweven zoals ook zijn bekende Mededogenloze Jongen ermee verweven was. "O Dood, die waarheid zijt: nader tot U" schreef hij in een ander gedicht. Vrees voor het Einde en de aantrekkingskracht ervan bepaalden zijn werk en zijn leven.

Zinloos feit
Zijn bijna obsessieve fascinatie voor lichamelijk verval was al te merken in zijn debuut, het baanbrekende De Avonden uit 1947. Reve, toen nog Van het Reve, schreef het op 22-jarige leeftijd, als de jongste zoon uit een orthodox communistisch gezin. Zijn jeugd had hij doorgebracht in het Amsterdamse Tuindorp Watergraafsmeer, ook bekend als Betondorp. In deze tijd situeerde Reve de wortels van zijn eigen "erfelijke zwaarmoedigheid". In zijn werk wordt bedekt gesproken over een naamloze droefenis die toen bezit van hem heeft genomen, enkel te vatten in schijnbaar onbelangrijke observaties: motregen, zachte radiomuziek, bruingevlekt behang. Het is de sfeer van Werther Nieland, de novelle die De Avonden opvolgde. Ook daarin wordt die sfeer bepaald door het 'zinloos feit', een door de schrijver zelf gemunte term waarover de literatuurvorsers nog lang zullen bakkeleien voor ze tot een definitieve betekenis hebben besloten. Het gaat om de kachel die goed of slecht brandt, de straatstenen die glimmen, de wratten in de hals van zijn vader. Dit "noteren zonder te interpreteren", zoals hij het noemde, is het belangrijkste kenmerk van zijn beste proza.

Dat De Avonden ook een humoristisch boek is, werd pas veel later erkend. Reve zelf is dan al in zijn volgende 'periode' ("een goede kunstenaar heeft periodes"), die van de brievenboeken. Na de voor zijn schrijverschap niet al te productieve jaren '50, waarin hij een tijdje in het Engels schrijft en allerlei prozavormen uitprobeert, kwam hij min of meer toevallig bij dit in Nederland weinig beoefende genre uit. Hij werd er de meester en grote vernieuwer van. Zijn brieven aan de lezers van literair tijdschrift Tirade worden gebundeld in een aantal min of meer samenhangende bundels, waarvan Op Weg naar het Einde en Nader Tot U het bekendst zijn. Het zijn sombere, hilarische, sentimentele, droog opsommende, uiterst merkwaardige boeken geworden, die niettemin tot de moderne klassieken van de Nederlandse literatuur gerekend kunnen worden.

Het is ook de tijd waarin de persoon Gerard Reve steeds meer op de voorgrond treedt. Al in 1963 is hij een van de eerste Nederlandse prominenten die openlijk zijn homoseksualiteit belijdt. In 1966, na zijn bekering tot het katholicisme, schokt hij gelovig Nederland door God in zijn werk voor te stellen als een grijs ezeltje, dat de schrijver driemaal "in zijn geheime opening" wil bezitten. Het door Reve gewonnen ‘Ezelsproces’ is het gevolg, een historische zaak die in deze dagen van cartoongeweld niettemin actueler dan ooit blijkt. Er waren meer controverses: de beroemde kus voor cultuurminister Marga Klompé, en later de weigering van het CPNB om Reves De vierde man als Boekenweekgeschenk te accepteren. Reve blijft door alles heen overeind, uitgesproken rechts in politiekcorrecte tijden, uitgesproken religieus in een tijd van ontkerkelijking.

Illustratie: Studio Tween

Ik heb een winkel
Zijn compromisloze houding als het gaat om geld verdienen leverde hem kritiek van vakbroeders op. Reve pareerde deze kritiek door simpelweg te verklaren dat hij het inderdaad allemaal voor de publiciteit en het geld deed, want "ik heb een winkel." Dit standpunt droeg hij overigens al uit tijdens het mede door hem geleide Schrijversprotest van 1962; het was (en is voor sommigen nog steeds) vloeken in de kerk van de vermeend belangeloze schone letteren. Maar dat deze houding velen heeft beïnvloed is zeker, net als Reves andere vernieuwende gedrag: het vrijelijk en oneerbiedig omgaan met maatschappelijke en godsdienstige ideeën, zijn onafhankelijkheid van de Grootste Denkers en cultuurdragers "sinds Erasmus". Soms ontaardde dat in koketteren met een gefingeerde ongeletterdheid, net zoals de 'schrijver als koopman'-houding vanaf midden jaren '80 leidde tot het razendsnel verzilveren van alles wat er nog ongepubliceerd in de kast lag.

Het was ook de tijd dat de Reve-clubs opstonden, en de Reve-roofdrukkers zich organiseerden in geheime genootschappen. Mede vanwege die vele roofdrukken brachten de schrijver en zijn sindsdien vaste levensgezel Joop Schafthuizen vele mindere Reves op de markt, alsmede grabbeltonboeken als Schoon Schip en Archief Reve. De romans Bezorgde Ouders, Het boek van violet en dood en Het hijgend hert, hoewel vaak hilarisch en soms ontroerend, leggen het af tegen het werk uit Reves eerdere perioden.

Want naast zijn invloed als publiek figuur – de Reve van de ruzies, de controverses, de boze interviews en de TV-shows – was de belangrijkste invloed die van zijn proza. Dat proza, De Avonden en het werk uit de drie decennia daarna, heeft meer schrijvers in het Nederlands beïnvloed dan meestal wordt erkend. Zijn onnavolgbare ironie, zijn nooit eerder vertoonde vermenging van 'hoog' en 'laag' taalgebruik, zijn merkwaardige, dwangmatige bespotten van dat wat hij uiterst heilig achtte, kortom, zijn stijl: zonder Reve zou Nederland anders denken, anders lezen, en belangrijker, anders schrijven.

Gerard Reve is dood. Laten we, zoals hij dat wilde, zijn Dood vieren als het bereiken van het doel in zijn leven. Laten we zijn boeken lezen.

Gerard Reve bij 8WEEKLY:
Een sluier van stilte: Gerard Reve krijgt waardig afscheid
Gerard Reve / Dick Matena - De avonden
Gerard Reve / Geert van Oorschot - Briefwisseling 1951-1987

Andere nieuwsbronnen:

NRC Handelsblad
Schrijver van liefde en van dood
Tijdlijn leven Gerard Reve
Fotoserie Gerard Reve
Uitvaart per webcam
Reve’s worsteling met God, de Liefde en de Dood
Gerard Reve: grootmeester der Nederlandse taal
Extra vraag naar Reve in boekhandel
Racist?