recensie: Provocerende Spaanse films op dvd

8WEEKLY.nldoor Paul Caspers

Van vrijwillige hoeren en ontroerende macho's tot verkrachtende stierenvechters: de Spaanse cinema heeft de laatste twintig jaar flink wat provocerend materiaal geproduceerd. Is er een moraal te vinden in al deze films?

J. J. Bigas Luna (zijn achternaam is zijn artiestennaam), de man van de vaak gratuite sekscènes en droomsequenties vol beelden in de sfeer van Goya en Dalí, maakte begin jaren negentig een aantal zwarte komedies, die internationaal succes verwierven. Bigas Luna's films zijn allemaal vlot van tempo, licht van toon, doorspekt met vette symboliek en vol humor. In Jamon jamon (1992) is iedereen het slachtoffer van vleselijke lusten: de plot draait om slinkse intrige, waarbij alle vier de hoofdpersonen (waaronder een geile Javier Bardem, ver vóór zijn beroemde rol in het Oscarwinnende Mar Adentro) zich laten leiden door hun hunkering naar het andere geslacht. De boertige vertelling heeft een kluchtachtige plot die aan Almodóvars werk doet denken, vol geestige ironie en met een tragisch einde.

Scène uit Jamon jamon

Macho
Ook opvolger Huevos de oro (1993) loopt tragisch af. In deze film is het de flamboyante macho Benito (opnieuw een glansrol van Bardem) die ten gronde gaat aan zijn eigen libido. Benito is de vleesgeworden seksistische mannelijkheid: hij is alleen uit op seks en macht, en zijn grootste ambitie is het bouwen van de hoogste wolkenkrabber van Spanje. Aangezien hij twee ballen heeft, redeneert hij, kan hij net zo goed om beide armen een Rolex hebben, en uiteraard aan elke zijde een vrouw. Maar hij houdt zich voor dat het liefde is wat hij voor zijn vrouwen voelt, zoals we zien als hij vol overgave Julio Iglesias karaookt. Zijn droomwereld stort al gauw in en hij eindigt als een verlopen loser. Maar als hij in de laatste scène eenzaam, in tranen, echt alles kwijtgeraakt is, en de soundtrack afgesloten wordt met Iglesias' smartlap, is de ironie zo wrang dat je niets anders dan sympathie voor hem kunt hebben en de film ronduit ontroerend wordt.

Dubieus
De regisseur mag dan de draak steken met Spaanse machowaarden, de aanzet voor Benito's destructieve praktijken in Huevos de oro wordt gegeven door zijn liefje uit het begin van de film, die hem bedroog met zijn beste vriend, en op het einde spreidt zijn nieuwe liefde ook de benen voor een rivaal (een cameo van Benicio del Toro). Is de ontrouwe vrouw dan toch de wortel van alle kwaad? In Pedro Almodóvars Matador (1986) is er niet echt sprake van een moraal, maar de blik op de sekses is al even dubieus. In deze gekunstelde film is de dood het summum van lust: een vrouw en een uitgebluste stierenvechter plegen een reeks seksmoorden, waar de pupil van de matador (een vroege rol van Antonio Banderas) vrijwillig voor opdraait. Uit schuldgevoel, omdat hij, jawel, een redelijk geslaagde poging deed om de vriendin van zijn mentor te verkrachten.

Scène uit Matador

Een paar decennia later zijn de Spanjaarden, aan María Lidóns internationale coproductie Yo puta (2004) te beoordelen, de kunst van het provoceren nog niet verleerd, en is de ambigue kijk op seksualiteit onveranderd. Deze pseudo-documentaire pretendeert het bestaan van prostitutie aan de kaak te stellen door de dames (en één heer) en hun klanten zelf uitvoerig aan het woord te laten. De benadering van dit thema, met een slecht geacteerde omlijstende plot, is hopeloos pretentieus. Als er een behoorlijk aantal al dan niet authentieke hoeren (de meeste zijn in het echt pornosterren) en hoerenlopers aan het woord is geweest, is de kijker er niets wijzer op geworden. Sommige hoeren doen het voor het plezier, sommigen voor het geld, en een man moet nu eenmaal zijn natuurlijke lusten bevredigen. Maar wat erger is: de film vervalt tegen het einde in goedkoop moralisme. Als de stelling dat prostituees stelselmatig worden uitgebuit en misbruikt de strekking van het verhaal wordt, maakt een schijnbaar liberale houding plaats voor de vieze nasmaak van een conservatieve moraal. Dan liever de drieste pretenties van Almodóvar en het eerlijke machismo van Bigas Luna.

De Bigas Luna-films (Las edades de Lulú en La teta y la luna zijn ook te koop) verschenen in zeer redelijke transfers, maar met buitengewoon slechte ondertiteling en zonder extra's bij distributeur Indies. Matador verscheen in matige beeldkwaliteit en eveneens zonder extra's bij A-Film; Yo puta bij Total Film, visueel uitstekend, ook zonder extra's.