reportage: De Biënnale van Venetië

Honderd kunstenaars, honderdzes deelnemende landen, zeventig paviljoens en tot nu toe honderddrieduizend bezoekers. De beroemde Biënnale van Venetië wordt in 2007 gecureerd door Robert Storr, de eerste Amerikaan sinds de oprichting meer dan een eeuw geleden. De 52ste editie van de tweejaarlijkse internationale kunstmanifestatie is getiteld: Think with the Senses - Feel with the Mind. Art in the Present Tense.

De presentaties zijn verdeeld over het terrein van de Arsenale en de Giardini en de verschillende palazzi in de lagunestad. In het voormalige wapenopslagterrein vindt het door Robert Storr gecureerde gedeelte plaats, terwijl in de door Napoleon aangelegde tuinen de paviljoens staan waar per land een bijdrage wordt geleverd. Sinds de vorige editie is een tweede Italiaans paviljoen gebouwd op het terrein van de Arsenale en is een paviljoen voor het gehele continent Afrika opgericht. Deze editie van de Biënnale herbergt het grootste aantal paviljoens sinds de oprichting in 1895 en ook het werk van meer kunstenaars dan ooit tevoren. Sommige landen hebben sinds kort een apart paviljoen op de Arsenale. Het merendeel van de paviljoens, die inzendingen per land of groep landen bevatten, bevinden zich echter in de Giardini.

Manifestatie met vele gezichten

Boven: Begië: Palais des Glaces et de la Découverte, Eric Duycaerts Midden: Arsenale; American Servicemen and Women Who Have Died in Iraq and Afghanistan (But Not Including the Wounded, Nor the Iraqis nor the Afghanis), Emily Prince Onder: Venezuela, Gods of America, Antonio Briceno

Het is bijna onmogelijk tendensen te onderscheiden in het overweldigende aanbod aan kunst. Toch zijn die wel waarneembaar, vooral op het maatschappelijke en esthetische vlak. Nu zijn dit gebruikelijke thema's als het om kunst gaat, maar in dit geval zijn ze toch opvallend aanwezig. Er is veel aandacht voor oorlog en de nasleep ervan. Opvallend is de aandacht voor de situatie in Irak en de positie die de Amerikanen daarbij innemen. Weinig verrassend aangezien de samensteller uit de Verenigde Staten komt. Spijtig genoeg wordt vooral de Amerikaanse kant belicht. Sommige werken lijken met name een eerbetoon aan de Amerikaanse soldaten. Vooral op de Arsenale - ironisch genoeg een voormalig wapenopslagterrein - komt dit duidelijk naar voren. De hedendaagse toestand in de wereld - en de kritiek daarop - wordt het scherpst belicht in het Nederlandse en het Russische paviljoen.

Een andere tendens is de manier waarop het hedendaagse in een aantal gevallen is vertaald in een new-age-achtige benadering, waarbij de oprukkende technologie en de teloorgang van authenticiteit en het individu worden beklaagd. Canada presenteert een kopie van haar landschap en assimileert de Yeti-mythe in een installatie. Je waant je echt even in het land van de maple leafs. Egypte zingt een hymne op haar eigen cultuur, die wordt omschreven als de bakermat van alle Europese culturen en ook Venezuela lijkt haar eigen land te promoten - als ware de Biënnale een vakantiebeurs - en toont (overigens prachtige) foto's van inheemse volkeren.

Giardini: Koninklijke tuinen

Inhoud:
Giardini: Verenigde Staten | Giardini: Rusland | Giardini: Frankrijk

Op het terrein van de koninklijke tuinen ('Giardini'), staan talloze paviljoens waar de internationale inzendingen van de Biënnale van Venetië in gehuisvest worden. Deze 'paviljoens' zijn anders dan de naam doet vernoemen, geen luchtige tuinhuizen of tenten, maar staaltjes van architectuur. De eerste paviljoens die zich aandoen na het betreden van het Arsenale-terrein, zijn een aantal Europese onderdelen, waaronder de Nederlandse, Belgische en de Italiaanse. Frankrijk, Engeland en Duitsland liggen op een steenworp afstand in een driehoek. Grootmachten Amerika en Rusland liggen hier omheen. Landen als Egypte, Oostenrijk en Hongarije kregen pas later een paviljoen toegewezen en liggen daarom verder weg, waardoor de bezoeker er verzadigd aankomt en weinig meer kan opnemen. Doordat het aanbod in de Giardini uit veel inzendingen bestaat met evenveel curatoren, is het karakter over het algemeen veelzijdiger dan dat van de Arsenale. Het is in de Giardini waar de internationale kunstwereld haar vele gezichten laat zien:

Verenigde Staten

Verenigde Staten, overzichttentoonstelling, Felix Gonzalez-Torres

Misschien heeft de bezoeker eerder de Arsenale bezocht waarin de hij getrakteerd werd op een overdosis aan pro-Amerikaanse kunst ten aanzien van de oorlog in Irak. Je verwacht je in het Amerikaanse paviljoen op zijn minst weer een toespeling hierop. De confrontatie met een letterlijke en inhoudelijke leegte dienen zich hier echter aan. De aan AIDS overleden Amerikaanse Cubaan Felix Gonzalez-Torres wordt hier postuum geëerd met een overzichtstentoonstelling. Zijn achtergrond spreekt meer tot de verbeelding dan zijn werk, dat ook een politieke achtergrond zou hebben, die echter met veel pijn en moeite te achterhalen is. Het democratische karakter van de Verenigde Staten zou weerspiegeld worden door het feit dat alle bezoekers posters en dropsnoepjes mee mogen nemen. Vóór het paviljoen staan twee indrukwekkende granieten cirkels die iets uitgehold zijn waardoor er een ondiepe waterplas in staat. 'De weerspiegeling van de Venetiaanse hemel in het wateroppervlak, reflecteert de Amerikaanse droom op symbolische wijze', valt te lezen in een begeleidende tekst. Een verveelde bezoeker aan wie deze boodschap kennelijk (en geheel begrijpelijk) voorbijgaat, maakt gebruik van de beschikbare middelen en vouwt van de gratis poster een bootje dat hij vervolgens te water wil laten in de granieten bassins die de Venetiaanse lucht weerspiegelen. Een suppoost maakt een einde aan zijn droom.
terug naar boven (Giardini)

Rusland

Rusland, The Last Riot, Tatiana Arzamasova, Lev Evzovich, Evgeny Svyatsky + Vladimir Fridkes)

Na een onvoldaan gevoel over het Amerikaanse paviljoen, waar de smaak van 'meeneemdrop' geen troost biedt, geeft het Russische paviljoen meer bevrediging. Een felle, maar zeer versimpelde visie op de wereld, wordt ons getoond in een apocalyptisch relaas. Een prachtige animatiefilm van kunstenaarsgroep AES+F, genaamd The Last Riot, schetst een sterk simplistisch beeld van de toekomst. Adelaars rukken op en vliegen over door een wereld die klimatologisch sterk veranderd is. Een westerse stad met indrukwekkende skyline staat onder water en een pretpark staat op een ijzige bergtop. Om dit pretpark van brandstof te voorzien, moet er olie worden gehaald uit de woestijn. Nederlandse windmolens staan hier naast jaknikkers. Deze beelden worden met regelmaat afgewisseld door beelden van oorlogvoerende fotomodellen. De begeleidende muziek gaat op deze momenten van een heraldische tune over in een dramatische, bombastische melodie. De knappe tieners gaan elkaar te lijf met knuppels en messen alsof ze mimespelers zijn. Nooit raken ze elkaar echt of vloeit er ook maar één druppel bloed. Het lijkt eerder te gaan om reclame voor een hip kledingmerk. Een cleane oorlog waarbij niemand gewond raakt, maar iedereen sterft. Op de ijzige bergtop gaat het leven vrolijk door met het schijnbaar gelukkige leven zonder dat iemand zich bekommert om het bloed dat aan hun handen kleeft. Bloed heeft immers nooit gevloeid.
terug naar boven (Giardini)

Frankrijk

Het paviljoen van Frankrijk herbergt werk van een beroemd kunstenares, Sophie Calle. Na een zeer diplomatieke, maar narcistische break-up e-mail van haar geliefde, probeert de kunstenares een manier te vinden met het hartzeer om te gaan. En dat lukt haar op magistrale wijze.

I received an email telling me it was over.
I didn't know how to respond.
It was almost as if it hadn't been meant for me.
It ended with the words, "Take care of yourself'"
And so I did.
I asked 107 women, chosen for their profession or skills,
to interpret this letter.
To analyze it, comment on it, dance it, sing it.
Exhaust it. Understand it for me. Answer for me.
It was a way of taking the time to break up.
A way of taking care of myself.

Deze tekst is levensgroot opgehangen naast de bewuste e-mail. In het paviljoen hangen de foto's van een advocate, een therapeut, een diplomate, een criminologe, een schaakster, haar moeder en van talloze andere vrouwen met speciale beroepen. Een verfrissende manier om een kunstwerk tot stand te brengen. Curator Daniel Buren, kunstenares Sophie Calle en honderdzeven vrouwen smeden samen een geheel.
terug naar boven (Giardini)

Arsenale: Giardini: Wapenopslag

Inhoud:
Arsenale: Maatschappijkritiek | Arsenale: Troostende schoonheid | Arsenale: Second Life in 3D

Op het voormalige wapenopslagterrein ('Arsenale') wordt het gedeelte van de Biënnale tentoongesteld dat samengesteld is door Robert Storr. Think with the Senses - Feel with the Mind. Art in the Present Tense is de titel die hij eraan gaf. De titel van Storrs creatie is dermate algemeen dat zij nooit misplaatst kan zijn, maar zegt om dezelfde reden ook erg weinig. Een mogelijke uitleg is dat de titel een brug slaat tussen de kunstwerken die hun waarde ontlenen aan hun decoratieve gehalte en op ons gevoel inwerken (feel with the mind) en die kunstwerken die ons op rationeel vlak raken omdat ze ons tot denken zetten (think with the senses). Een brug die er in werkelijkheid niet is.

In de enorme voormalige wapenopslagruimten worden de kunstwerken zaal na zaal getoond. De Amerikaanse curator Storr is kunstcriticus, kunstenaar en curator. Hij geeft les op de Yale School of Art en als schrijver heeft hij een zeer gewaardeerde column in Frieze magazine. Wellicht is Storrs achtergrond de verklaring voor de aandacht voor de actuele situatie en recente gebeurtenissen op het wereldtoneel met Amerika in de hoofdrol. Talloze kunstwerken, gemaakt door kunstenaars uit de hele wereld, verwijzen, bekritiseren en laten het standpunt in de Amerikaans-Irakeze kwestie duidelijk merken. En het is niet allemaal pro-Amerikaans. De afwisseling tussen esthetische en maatschappijkritische kunst, zien we zowel op de Arsenale als in de paviljoens in de Giardini.

Maatschappijkritiek

Arsenale; Nunca Más, Leon Ferrari

In een van de eerste zalen valt meteen de figuur van Jezus Christus op. Niet aan een kruis genageld, maar aan een Amerikaans gevechtsvliegtuig, dat met de punt naar de grond wijst, bezig neer te storten. Van componentschuim is een enorme paddestoelwolk gemaakt die direct naast de Christusfiguur omhoog komt uit de vloer. De Argentijnse kunstenaar Leon Ferrari zet hiermee een beeld neer van een hedendaagse kruistocht, die net als eeuwen geleden met veel bloedvergieten gepaard gaat, onder het mom van het brengen van zogenaamde beschaving. Toen was dat het christendom, nu is het de democratie van een neoconservatieve Amerikaanse regering. Deze cynische kritiek wordt op even ludieke wijze geuit in de Finse inzending door kunstenaar Abel Abidin. Aan de hand van videobeelden en folders, begeleid met conflicterende positieve teksten, wordt Bagdad als vakantiebestemming aangeprezen. Het vervoermiddel is uiteraard een Amerikaans gevechtsvliegtuig. Vreemd genoeg is de tekst volledig in het Fins, maar ook zonder vertaling komt de boodschap over; 'Paljon enemm”an kuin pelkk”a loma Bagdad' betekent: 'Veel meer dan slechts een vakantie; Bagdad'.

Een paar zalen en talrijke - altijd in overvloed aanwezige - videokunstwerken verder, wordt een schijnbare ode gebracht aan de Amerikaanse gesneuvelde soldaten. Amerikaanse Emily Prince vult een wand met wat na lang kijken een geografische kaart van Amerika blijkt te zijn. De contouren van de staten worden gevormd door pasfoto's van oorlogsslachtoffers uit de betreffende plaatsen. In combinatie met de titel, lijkt ze kritiek te uiten; 'Alle gevallenen behalve de Irakezen en de Afghanen'. Juist door de afwezigheid van hún portretten, wordt duidelijk dat zij onterecht vaak niet worden genoemd of berouwd door de westerse wereld. Geschilderde gesluierde vrouwen van Gabriele Basilico (Italië) en een indrukwekkende video van een jongetje uit ex-Joegoslavië dat fanatiek aan het voetballen is met een schedel van Paolo Canevari (Italië) zijn de laatste uitingen binnen de Arsenale waar de bezoeker langsloopt, voordat de tentoonstelling plotseling van karakter veranderd. Nu is het tijd voor esthetiek.
terug naar boven (Arsenale)

Troostende schoonheid

Een wonderschoon metalen wandkleed aan het einde van de gewelfde ruimte werkt als een magneet na de tunnel van confronterende hersenbrekende kost. Van veraf lijkt het werk op een blikken, immens grote uitvoering van een werk van Gustav Klimt. Van dichtbij blijkt het te gaan om gerecyclede, op kleur gesorteerde blikjes en aluminium flessenhalzen. Adembenemend. Mij schieten direct de beelden te binnen van kinderen uit Afrikaanse achterstandswijken die van afval allerlei ingenieus speelgoed weten te maken. De gevierde Afrikaanse, internationaal bekende kunstenaar El Anatsui (Ghana) heeft deze metalen pracht Dussassa I en Dussassa II als titel gegeven. Hij probeert met zijn werk een synthese te bereiken tussen de Afrikaanse cultuur en de hedendaagse westerse kunst.
terug naar boven (Arsenale)

Second Life in 3D

China, Everyday Miracles, Shen Yuan, Yin Xiuzhen, Cao Fei

Achteraan op het terrein van de Arsenale, op de plek die 'Tuin van de Maagden' wordt genoemd, verrijst het Chinese paviljoen. De bezoeker wordt uitgenodigd om 'herboren' te worden door via een ingang die op een vagina lijkt, een smetteloze witte ruimte in te stappen. Op de wanden worden beelden vertoont uit het populaire online spel Second Life. Avatar is de naam voor een zelf vormgegeven karakter in de digitale wereld. In het hindoeïsme is 'avatar' de term een incarnatie van een god in een aards lichaam. Als goden kunnen mensen zich herscheppen en zich in een perfect op maat gemaakt lichaam door een wereld bewegen waar alle andere karakters al even perfect en aantrekkelijk zijn als jijzelf. Het wordt meteen pijnlijk duidelijk wat een verschrikkelijk saaie en troosteloze maatschappij dit oplevert. Een avatar zondert zich in het getoonde filmpje af van de rest om eenzaam te treuren over dit leven. Een beeld dat ook Aldous Huxley in zijn Brave New World schetst. Dit is wellicht de enige plek op de hele Biënnale waar echte interactie is en de bezoeker onderdeel van het kunstwerk wordt.
terug naar boven (Arsenale)

De balans opgemaakt

Toekomst
Een aantal jaar geleden werd de toekomst van de kunst beschreven als een culturele uiting die steeds meer op entertainment ging lijken en waarbij interactie en meerdere zintuigen een steeds grotere rol zouden spelen. Die tendens leek zich vooral vanaf de 49ste editie te ontwikkelen, maar er is dit jaar weinig van terug te zien. De geluidskunst, die in 2005 overvloedig vertegenwoordigd was, is beperkt gebleven tot de (altijd in grote getale aanwezige) videokunst en van olfactieve kunst is - buiten de aan het materiaal inherente geuren - absoluut geen sprake. Wel nieuw is de aanspraak op het smaakzintuig in het Amerikaanse paviljoen. Installatiekunst blijft de populairste kunstvorm op de tweejaarlijkse tentoonstelling, maar dit jaar valt op dat het vooral de schilderkunst is die de wanden siert. Deze schone kunst leek de afgelopen edities te zijn uitgestorven maar is massaal teruggekomen. Het gaat vooral om abstracte schilderkunst op groot formaat met een voornamelijk decoratieve functie.

Een hoogtepunt in een tentoonstelling waar weinig humor valt te bespeuren, is het werk van Sophie Calle in het Franse paviljoen. Zij is naast bijvoorbeeld Tracy Emin een van de standaard aanwezige beroemde kunstenaars. Dat er dit jaar veel aandacht gaat naar de minder bekende Afrikaanse kunstenaars is een positieve ontwikkeling. Afrika is het enige continent dat een paviljoen heeft. De kunst is sterk gericht op wat de Europese vooroordelen zijn in de ogen van de Afrikaan en er worden workshops als Afrika Laboratory gehouden om meer inzicht te verschaffen. Een toegankelijke vorm voor het gros van de bezoekers, blanke westerlingen. De gemene deler van zowel de Arsenale als de Giardini is de visie op de maatschappij. Het vleugje humor maakt de grimmige sfeer in veel paviljoens draaglijker.

Voormalig Italiaans Paviljoen, Lilith, Cheri Samba

Grand Tour 2007
De directie van de Biënnale van Venetië heeft plannen om de tentoonstelling over een aantal jaar te veranderen in een puur commercieel evenement, waarbij alle kunstwerken te koop worden aangeboden. De mate van toegankelijkheid van de werken dit jaar en de terugkeer van traditionele schone kunsten zoals schilderkunst, lijkt hier al een voorbereiding op. Het toenemende commerciële karakter is ook terug te zien in de sponsoring. De zeer in het oog springende sponsor Illy, had in 2005 zelfs een eigen paviljoen en om de honderd meter een stand. Toch moest Illy het dit jaar doen met een enkele stand met gratis espresso. Ook zijn er ideeën geopperd voor een Triënnale. Wat vast staat is dat de Biënnale van Venetië zich wil koppelen aan de andere grote internationale kunsttentoonstellingen zoals de Documenta te Kassel en de Art Basel in Zwitserland onder de noemer Grand Tour 2007. Daarbij is het de bedoeling dat de kunsttoerist achtereenvolgens alle tentoonstellingen bezoekt. De naam van deze marketingcampagne - want de commerciële ondertoon komt duidelijk naar voren - verwijst naar de reis naar het klassieke Italië, die vanaf de tijd van Goethe door iedere zichzelf respecterende intellectueel en cultuurliefhebber ondernomen diende te worden en waartoe ook de kunstprijs Prix de Rome in het leven is geroepen. De commerciële inslag en het toegankelijke karakter kunnen gezien worden als antwoord op het groeiende, en meer divers wordende publiek, maar zijn hiervan wellicht ook een oorzaak.