recensie: Günter Grass - Oogst

Theodor Adorno, zegt die naam ons nog iets? Studenten filosofie en sociologie schiet waarschijnlijk de titel Dialektik der Aufklärung te binnen. Anderen herinneren zich wellicht nog de eindeloos geciteerde opmerking dat 'nach Auschwitz ein Gedicht zu schreiben barbarisch' is. Weinigen zullen hoe dan ook weten hoe Adorno dacht over de term 'hobby'. Toch heeft de voormalige directeur van de ooit invloedrijke Frankfurter Schule daar ooit wel eens iets interessant over gezegd. In het essay 'Freizeit' (1969) schrijft hij: "Met dat waarmee ik me buiten mijn officiële beroep bezighoudt, is het me zonder ook maar één uitzondering zozeer ernst dat ik geschokt zou zijn door de voorstelling dat het om hobby's gaat, dus om bezigheden waar ik zonder enige zin dol op ben, alleen maar om de tijd te doden."

Duitse geschiedenis
Wat heeft een vergeten citaat van een vergeten denker te zoeken in een recensie van een boek van de grote Duitse schrijver Günter Grass? Wellicht weinig. Niettemin kan vermoed worden dat Grass zich, zo nu en dan peinzend over de wijze waarop zijn dichterlijke en grafische werk in de loop der decennia door de kritiek benaderd is, aangetrokken zou kunnen voelen tot het citaat van de denker met wie hij ooit de spreekwoordelijke degens kruiste. Natuurlijk heeft Grass zijn internationale roem vooral te danken aan zijn prozawerken. Gedurende zijn lange carrière leverde het 'linkse geweten van Duitsland' slechts zeer sporadisch poëtisch werk af en vaak werden zijn gedichten dan nog 'verstopt' in prozawerken als Uit het dagboek van een slak (1972), Grass' literaire verslag van de SPD-campagne van Willy Brandt in 1969. Maar om zijn poëtische werk dan maar meteen af te doen als hobby is onterecht. Dat blijkt uit het zojuist verschenen Oogst. In deze bundel, grotendeels een vertaling van de enige jaren geleden in Duitsland jubelend ontvangen Lyrische Beute, is een selectie te vinden van het poëtische en grafische werk van de auteur.

De thematiek van Grass' bekendste prozawerk is ontleend aan de recente Duitse geschiedenis. Ook in de nieuwe verzamelbundel is het nazitijdperk voortdurend onderwerp van poëtische gedachtevorming. In diverse overwegend in vrije versvorm gegoten overpeinzingen keert de vraag naar de mogelijkheid van een nieuw Auschwitz terug.

Iets, een kracht die nog niet, omdat geen woord deugt
Benoemd is, verschuift, schuift
Het algemene gevoel denkt dat het deze glijpartij
(ik geef toe: we glijden) al vaker en aangenaam
heeft voorgedroomd: vooruit! Het gaat weer vooruit
Alleen een kind - het kan ook een kindercollectief zijn -
Roept: daar wil ik niet naar beneden. Ik wil niet naar beneden
Maar het moet
En iedereen praat op het kind in: verstandig.

Oogst laat zich lezen als een autobiografie in versvorm, waarin Grass zich op zijn eigen losse, soms komische, soms beschouwelijke wijze bijzonder overtuigend toont in het graven naar de essentie van de Duitse geschiedenis én de dichter zelf. Duitsland, zo leert de lezer uit de plotseling in strakke sonnetvorm gehulde cyclus 'Novemberland' (1992), is een vesting.

Een Muur, kastelen, wallen bouwen was altijd al besteed
Aan ons, en tegen zaken als claustrofobie
En kampstress, afstomping en kerkerleed
Zat in de knapzak Hölderlin z'n poëzie.

Hekeldicht
Groot is de verleiding om in de persoonlijke ontboezemingen van de dichter sporen te zoeken van de 'grote leugen' die Grass jarenlang met zich meedroeg en die hij pas in zijn vorig jaar verschenen autobiografie De rokken van de ui aan de openbaarheid prijsgaf: het feit dat hij in zijn jonge jaren enige tijd heeft gediend bij de Waffen-SS. En inderdaad: in Oogst kunnen tal van regels worden gevonden die schijnbaar vooruitwijzen naar deze onverwachte bekentenis. Ook in de gedichten die afkomstig zijn uit de recente bundel Dummer August (2007) - overigens niet opgenomen in Lyrische Beute - komt het onderwerp enkele malen terug. Het meest uitgesproken in 'Mijn blaam':

Laat, zeggen ze, te laat.
Tientallen jaren te laat.
Ik knik: ja, het duurde even
Eer ik woorden vond
Voor het sleetse woord schaamte

Toch is Oogst natuurlijk meer dan een autobiografie in versvorm. In de ruime selectie van Grass' poëtische werk van de afgelopen vijftig jaar, kundig vertaald door Jan Gielkens, zijn tal van onvergetelijke verzen (en een aantal vermakelijke tekeningen) te vinden die de kwalificatie 'politiek geëngageerd en/of autobiografisch hobbyisme' verre overstijgen. Grass' gedichten goochelen met beelden, durven frivool te zijn, spotten met land en dichter en komen desondanks bijna voordurend weer op hun pootjes terecht. Oogst bewijst dat Grass een groot dichter is.

De auteur heeft er de voorkeur aan gegeven de in zijn boezem besloten onzegbare geheimen, angsten, vermoedens, grappen en grollen in een poëtische vorm te gieten. Dat is goed nieuws. Vooral voor hen die het lezen van poëzie als hun hobby beschouwen.