recensie: Don DeLillo (vert. Anneke Bok en Rob van der Veer) - Vallende man

Het moest er van komen. In de Amerikaanse literatuur is waarschijnlijk niemand méér gefascineerd door terrorisme dan Don DeLillo en toch had de bejubelde auteur nog altijd geen roman over 9/11 geschreven. Met Vallende man doorbrak hij dit jaar dan eindelijk de stilte. Hoewel het boek zelf dus niet direct als een verrassing kwam, verraste DeLillo's aanpak van het thema des te meer. In tegenstelling tot zijn vorige romans focuste DeLillo deze keer namelijk niet op de drijfveren achter het terrorisme, of draagt hij geen verklaringen aan. In plaats daarvan schrijft hij over het alledaagse leven in New York na de aanslagen, tot in de kleinste, meest intieme details. En ook daarin toont hij zich een meester.

De fascinatie met persoonlijke tragedies blijkt al uit de titel van DeLillo's nieuwste boek. Vallende man verwijst namelijk naar de foto die na de aanslagen van elf september misschien nog het meeste indruk maakte. Die foto toonde een onbekende, zwarte man in vrije val, nadat hij uit één van de torens van het World Trade Center was gesprongen. Ondanks de chaos na de aanslag, ondanks de tragiek van zijn wanhoopsdaad, straalt zijn houding volledige rust uit. Hij valt met het hoofd naar beneden, zijn handen op de rug, één been lichtjes opgetrokken. In Vallende man doet Don DeLillo hetzelfde als de fotograaf destijds deed: inzoomen op het kleine verhaal tegen de achtergrond van het grote drama.

Controle
Het kleine verhaal in Vallende man is dat van Keith, die op de eerste pagina's van het boek uit het WTC ontsnapt. Met een onbekende aktetas in de hand vlucht hij weg uit het financiële district van de stad. Hij belandt, zonder zelf precies te weten waarom, op de stoep van zijn ex-vrouw, Lianne. In de dagen en jaren die volgen proberen ze weer terug te keren naar het leven dat ze vroeger leidden, zo goed en zo kwaad als dat gaat. Desondanks weten ze geen van beide zeker of dat echt is wat ze willen; Keith beleeft bijvoorbeeld nog een korte romance met de eigenares van de aktetas, maar komt uiteindelijk toch weer bij Lianne terecht. Hun liefde is dan ook niet van de passionele soort, maar meer van de onvermijdelijke.

Eén van de terugkerende thema's is het verlies aan controle. Bijna iedereen in het boek krijgt ermee te maken. Zo moet Keith een vriend voor dood achterlaten in het WTC, hoewel hij zo graag zou helpen, of tenminste het lichaam naar buiten zou willen dragen. Lianne kan op haar beurt enkel hulpeloos toekijken terwijl haar moeder langzaam aftakelt. Ook als begeleidster van een groep dementerende bejaarden wordt ze voortdurend geconfronteerd met het tragische verdwijnen van de controle. In zijn zeer beheerste stijl toont Don DeLillo mooi hoe zijn personages daar een tegengewicht voor zoeken. Keith doet dat door zich op een carrière als professioneel pokerspeler te storten. Het kaartspel vormt voor hem een kleine, overzichtelijke wereld waarin hij zich thuis voelt. Maar het meest van alles vinden Keith en Lianne nog troost bij elkaar.

Stijlbreuk
Op het einde van elk deel breekt Don DeLillo met de overheersende stijl van zijn boek. Drie keer laat hij de lezer kennis maken met de terroristen, telkens in een korte flashbacks naar de dagen voor de aanslagen. Deze scènes vormen de enige zwakke punten in de roman. Ze doorbreken niet alleen DeLillo's focus op het leven van de New Yorkers, maar ook de kwetsbare stijl die hij daarbij hanteert. Bovendien dragen ze weinig bij aan het geheel. We leren misschien de namen van de terroristen kennen, maar niet hun drijfveren. Hun eigen stem, hun eigen ideeën bij de geplande aanslagen overstijgen zelden het cliché.

Als je die drie scènes echter weglaat, vormt Vallende man een bijzonder aangrijpend boek over de periode na de aanslagen van elf september. Verklaringen hadden we al voldoende, het waren beschrijvingen als deze die we nog misten. Wie dacht dat het postmodernisme ondertussen op zijn terugweg was, zal die mening mogelijk moeten herzien: Vallende man is de absolute triomf van het kleine verhaal tegen de achtergrond van de grote tragedie.