reportage: Deel 3

In ons derde verslag worden onder andere twee documentaires over de oorlog in Irak besproken, is er aandacht voor de beroemde koorddanser Philippe Petit en voor een moedige onderwijzer op het Turkse platteland, en in Sweety wordt teruggeblikt op de gruwelijke moord op Maja Bradaric.

DEEL 1 | DEEL 2 | DEEL 3 | DEEL 4 | Interview Nikolaus Geyrhalter | Interview Prosper de Roos

Inhoud: Battle for Haditha | A Better Life | The Caviar Connection | Horsemen | Love on Delivery | Luckey | Man on Wire | On the way to school | Standard Operating Procedure | Sweety - De vrienden, het verraad en de moord op Maja Bradaric

Indrukwekkend, maar misplaatst
Battle for Haditha - Reflecting Images - Masters
Nick Broomfield • GB, 2007

Irak, 2005. Nadat al tientallen van hun makkers door bermbommen om het leven zijn gekomen, slaan bij een groep mariniers in Haditha de stoppen door als ook zij slachtoffer van dit wapen worden. Een soldaat sneuvelt, twee raken er zwaargewond. Met toestemming van hogerhand wordt er nietsontziend gezocht naar de daders, maar de zoektocht bleek in werkelijkheid een wraakactie waarbij 24 burgers omkwamen. Gedetailleerd en realistisch reconstrueert regisseur Nick Broomfield (Kurt and Courtney, Ghosts) deze zwarte bladzijde. Hij toont mariniers die steeds verder opgefokt raken, de voorbereidingen van de opstandelingen die de bom plaatsen, en de dagelijkse beslommeringen van doodgewone Iraki die in de mangel van de geweldspiraal raken.

Maar hoe realistisch het ook mag ogen (en dat doet het zeker), het is fictie gebaseerd op feiten; een speelfilm en geen documentaire. De film is geheel opgenomen in Jordanië en personages worden vertolkt door acteurs, waarbij volgens een bij de vertoning aanwezige acteur op de set werd geïmproviseerd. Er zit zelfs dramatische climaxmuziek à la Lisa Gerrard in de film, zoals die ook te horen is in — pak 'm beet — Black Hawk Down. Die had dus met terugwerkende kracht niet misstaan op het IDFA. Kortom: een erg indrukwekkende film over de mechanismes van oorlog in het algemeen en die in Irak in het bijzonder, maar op een documentairefestival heeft Broomfields film weinig te zoeken. (Marcel Westhoff)
Terug naar boven

Mijn vader is van Marokko
A Better Life - Premieres from the Lowlands
Karin Junger • Nederland, 2008

Na een wat verwarde opening waarin de hoofdpersonen worden voorgesteld bouwt regisseuse Karin Junger gestaag aan haar verhaal. Doorsneden met archiefbeelden en homevideo's ontstaat zo langzaam een goed beeld van de dromen, verwachtingen en teleurstellingen van de eerste generatie Marokkaanse gastarbeiders die in de jaren zestig naar Nederland kwamen. Aan het woord komen twee vaders en een zoon. De Hollandse 'gastvrijheid' en persoonlijke keuzes van ieder worden vanuit hun perspectief en dat van hun zoons bekeken. Het is voor alle partijen niet altijd makkelijk geweest. Een vader vertelt hoe hij — nadat hij maanden als een hond in een kas had gekampeerd — liefdevol werd opgenomen door een Nederlandse familie. Zijn beheersing van de taal en door avondstudie verworven educatie zijn voor zijn kinderen een voorbeeld.

Heel anders is de weg van Youssef, die spreekt voor de tweede generatie. Als jongste in het gezin werd hij als een prinsje behandeld en verzette zich tegen zijn vader die 33 jaar aan de lopende band stond. Als schakel tussen thuis en de buitenwereld werd zijn gedrag van kwaad tot erger. Inmiddels is hij bijgedraaid, maar zijn oordeel over het harde werken van zijn vaders generatie is niet echt veranderd. Ze hebben zich laten gebruiken en daar een hoge prijs voor betaald. Door de hele film is een rap van Salah Edin versneden, en zijn teksten sluiten hier naadloos op aan. Junger ontrafelt de individuele levens met een open blik en zet de deur wagenwijd open voor discussie tussen twee generaties. Jammer genoeg is daar in de film te weinig van te zien. A Better Life is daarom vooral een aanzet, een tipje van de sluier. De film benadrukt hoe individueel de uitkomst van een migratie is of kan zijn. Vooral door aan hun zelfbeeld te schaven hebben ze hier hun weg gevonden. (Antoinette van Oort)
Terug naar boven

Eieren die 'goud' waard zijn
The Caviar Connection - First Appearance Competition
Dragan Nikolic • Servië/VS, 2008

15 jaar geleden was het anders, zo verhaalt mevrouw steur zelf. Toen was er aan de oever van de Donau nog een inkomen te vangen in de netten. Nu maken de vissers vooral ruzie en dromen van een Beluga steur aan hun haak. Het steurvrouwtje is de leverancier van kaviaar, een delicatesse en goud op de tong voor de rijken. Een vrouwtje kan 33 kilo kaviaar bij zich dragen en dat is de bonus waar alle vissers voor gaan. Maar de gangen van de Beluga zijn mysterieus, en alleen al daarom zijn de vangsten van Pa Drnda nog steeds legendarisch. Dat zijn twee zoons Ivan en Dragan, bijgenaamd de 'rat-brothers', deze ooit zullen evenaren zit er echter niet in.

Terwijl de seizoenen veranderen, wordt het dagelijks leven van de broers in het zwaar verarmde vissersdorp in beeld gebracht. Met observaties die gelijk lijken op te gaan met het langzaam uitsterven van een hele gemeenschap. Zonder enig verspild geluid of beeld en met een behoorlijke portie zwarte humor varen de vissers rond, wordt er gefeest , bingo gespeeld en vooral gehoopt en gewacht op een goede vangst. The Caviar Connection glijdt voort met het ritme van de rivier en zit boordevol visuele geheimen en symboliek. Dragan Nikolic slaagt erin de kijker op subtiele wijze en met onverwachte wendingen deelgenoot van een gemeenschap te maken. Tegelijk schetst hij het eentonige en weerbarstige vissersbestaan. Onderhuids is The Caviar Connection echter ook een stil protest. Het verhaalt op een haast poëtische manier een verstoorde relatie. Dat wordt pas aan het einde echt goed duidelijk, waardoor het eindshot en de aftiteling beslist niet gemist mogen worden. De mysterieuze Beluga met een buik vol goud wacht en blijft lang onzichtbaar . (Antoinette van Oort)
Terug naar boven

We geven ze geen gras maar bonen
Horsemen - First Appearance Competition
Nancy Muqing Wu • Australië/China, 2008

De historische stad Songpan in de provincie Sichuan is een toeristische trekpleister, en trekt bezoekers uit allerlei windstreken. Gelegen aan de handelsroute naar de Tibetaanse hoogvlakte, die per paard werd gereden, worden dezelfde treks nu vooral gebruikt voor het vervoer van groepen toeristen. Horsemen schetst, naast een goed beeld van het landschap, het leven en de sores van een aantal reisleiders. De gevolgen van de monopolisering van de trekkersmarkt - die vanaf 1983 een vlucht nam - zijn voor de paardenbegeleiders genoeg reden tot zorgen. Hoe ze rondkomen, wat hun zorgen en lusten en lasten zijn, ze zijn er tot op de cent nauwkeurig open over. Hun onmacht om iets te doen aan de onderbetaling — die voor de paarden en de families verstrekkende gevolgen heeft — geeft een goed beeld van hun economische afhankelijkheid en de veranderingen in een gebied dat nauwelijks andere inkomsten genereert. Terwijl ze groepen toeristen begeleiden in het ruige en ijzige landschap, wordt af en toe gefocust op het thuisfront van de tanige mannen die dit arbeidsintensieve werk doen.

Een Zuid-Koreaanse immigrante probeert het daarom met haar man anders te doen. Naast de problemen van het gemengde huwelijk en de godsdienstverschillen die in interviews aan bod komen, zijn hun pogingen een klein zaakje te beginnen te zien. De moeizame manier waarop iedereen de touwtjes aan elkaar knoopt loopt als een rode draad door de film. De onwetende toeristen staan hier geen van allen bij stil. Horsemen geeft daarom ook een goed kijkje achter de schermen en schetst de verschillen tussen de meer traditionele manier van leven en een nieuwe opkomende klasse. Misschien volgende vakantie toch even wat doorvragen aan die aardige man die je op het paard helpt zodat je met een grotere fooi toch nog iets terug kan doen. (Antoinette van Oort)
Terug naar boven

Pattaya op het Deense platteland
Love on Delivery - Silver Wolf Competition
Janus Metz • Denemarken, 2008

Sommai werkte ooit in de Thaise sexindustrie, maar verruilde Pattaya 15 jaar geleden voor het Deense platteland. Sindsdien is er veel veranderd en ze is niet meer de enige importbruid in Thy (Noord-Denemarken): 575 Deense mannen zijn inmiddels getrouwd met een Thaise. Hoe het zo is gekomen schetst Love on Delivery aan de hand van Sommai's nicht Kea, die net is geland met een visa voor drie maanden. Sommai's missie: het vinden van een trouwlustige man die Kae's hoop op een betere toekomst kan vervullen. De authenticiteit waarmee dit hele proces wordt gevolgd in Love on Delivery is ontwapenend en op een relaxte manier even vurig als koud. Terwijl Kae wordt geïnstrueerd over de Deense zeden en met woordenboek wordt afgeleverd bij haar voorgeselecteerde potentiële man, wijkt de film uit naar andere vrouwen in de inmiddels 'verthaisde' Deense gemeenschap. De huwelijks- makelaardij van Sommai blijkt dan minder 'plat' te zijn dan op het eerste oog het geval leek. Alle in beeld gebrachte betrokkenen zijn er in interviews klip & klaar over: de mannen vielen op de schoonheid van de vrouwen, en die vrouwen wilden op hun beurt een huwelijk om het thuisfront — vaak kinderen — te onderhouden. De liefde, en dat ontkracht zowel de vooroordelen als ons concept van liefde, is met beleid gekomen.

In Love on Delivery dient Sommai's gouden regel 'als je maar lang genoeg bij elkaar bent, leer je wel van elkaar te houden' dan ook als leidraad. Terwijl dat onzekere en fragiele proces wordt gevolgd bij Kea & Kjeld lijken alle andere gevolgde koppels, die net of langer bij elkaar zijn, het levende bewijs van die regel. Daarom is Love on Delivery een aangename film over de liefde, met een Deense twist. In het vervolg Ticket to Paradise is te zien hoe Sommai terugkeert naar Thailand en wat Kae moet achterlaten om haar droom te kunnen waarmaken. (Antoinette van Oort)
Terug naar boven

Een klimrek met hindernissen
Luckey - First Appearance Competition
Laura Longsworth • VS, 2008

De stormachtige relatie tussen een vader en een zoon en de bouw van een klimobject voor kinderen (voor het kindermuseum in Boston) worden gevolgd door de debuterende Laura Longsworth. De architect, beeldhouwer en kunstenaar Tom Luckey is sinds een jaar gehandicapt en gekluisterd aan zijn rolstoel. Een ongeluk zette het leven van hem en zijn familie op zijn kop, maar het klimtoestelproject gaat gewoon door. Sinds zijn val uit het badkamerraam werkt hij nauw samen met zijn zoon Spencer uit zijn eerste huwelijk. Spencer is zoals hijzelf zegt 'saving his ass' en heeft als 'fixer' de uitvoering van het grootse project overgenomen. Tom blijft ook in zijn rolstoel overal bij betrokken en gaat met Spencer - die rijdt, sjouwt en duwt - overal naar toe.

Terwijl het werk vordert duikt Longsworth steeds dieper in de complexe, drukke en liefdevolle familie. Hoe hecht het aan de buitenkant ook mag lijken, er zijn issues. Toms vrouw Etty kan het niet vinden met haar stiefzoon en Spencer krijgt steeds meer het gevoel op zijn tenen rond het ego van zijn vader te moeten lopen. Terwijl Tom zijn handicap steeds positiever gaat zien ('it's not that bad') leiden de bouwperikelen rond de 'climber' en de onderhuidse spanningen tot steeds meer ruzie en frustratie. De lichtzinnigheid waarmee Longsworth het gehele bouwproces in beeld brengt ÿ het lijkt haast onmogelijk — is symbolisch en vormt een goed tegenwicht voor alle relationele spanningen. Ze slaagt er goed in de balans tussen het creatieve proces en de prettig gestoorde familie neer te zetten. Het blijft spannend, want of de bom echt zal barsten laat ze in het ongewisse. (Antoinette van Oort)
Terug naar boven

De hoogste vorm van vandalisme
Man on Wire - Reflecting Images: Best of Fests
James Marsh • GB, 2008

Een man, een koord, en twee torens. Hoe spannend kan een documentaire hierover zijn? Enorm, zo toont Man on Wire aan. Als de Franse straatartiest en koorddanser extraordinaire Philippe Petit in een tijdschrift de plannen ziet voor de Twin Towers, is een levenslange fascinatie geboren. Hij moet en zal een koord tussen de twee reusachtige torens spannen en er overheen lopen. Eén probleem: het complex moet nog gebouwd worden. Dus houdt Petit zich ondertussen bezig met koorddansen tussen de torens van de Notre Dame in Parijs en de Sydney Harbour Bridge, acties die strafbaar zijn en steevast eindigen in arrestaties. In 1974 is het dan eindelijk zover: de Twin Towers zijn zo goed als af. Helemaal soepel is de hele operatie, ondanks de intensieve voorbereiding, echter niet te noemen.

Want ook deze actie is illegaal en dat levert nogal wat nagelbijtende momenten op waarbij bewakers van de torens omzeild moeten worden; momenten die een scenarioschrijver had kunnen bedenken. Het is qua verhaal bijna te mooi om waar te zijn en even kan je je niet aan de gedachte onttrekken naar een mockumentary te kijken, maar niets is minder waar. Alle direct betrokkenen komen aan het woord, en hun bevlogenheid en de emotionele impact die de 'stunt' op hen heeft gehad spatten na bijna 35 jaar nog het scherm af. Want het lukte Petit: drie kwartier lang liep en lag hij op het koord. De beelden veroorzaken soms hoogtevrees maar zijn tegelijk van een waanzinnige schoonheid. Met behulp van fraai archiefmateriaal, gepassioneerde sprekers, meeslepende muziek van Michael Nyman en reconstructies heeft regisseur James Marsh (Wisconsin Death Trip, The King van een voetnoot in de geschiedenis een enerverend, bijna episch verhaal gemaakt. En dat alles naar aanleiding van een man, een koord, en twee torens. (Marcel Westhoff)
Terug naar boven

Van a...b... en c.
On the way to school - Joris Ivens Competition
Orhan Eskikoy, Özgür Dogan • Turkije/Nederland, 2008

Niks geen kinderen van de wereld die netjes in de klas zitten, maar viespeukjes die worstelen met een potlood en nog nooit een walnoot hebben gezien. Voor de jonge Turkse onderwijzer Emre Aydin is het geen gemakkelijk jaar. Zijn eerste post als onderwijzer ligt in een verlaten niemandsland. De eerste acht dagen verschijnt er geen hond, heeft hij thuis geen stromend water en als de klas dan eindelijk gevuld is blijkt dat de kinderen veelal alleen Koerdisch spreken. Het lijkt een haast onmogelijke taak om onder die primitieve omstandigheden les te geven. On the way to school speelt zich voornamelijk af in het klaslokaal, waar in het begin vooral chaos heerst en de communicatie faalt. Het is een aandoenlijk, intiem en voor alles integer verslag van een voor alle partijen moeilijk schooljaar. Het verbod op Turks ligt gevoelig in de streek maar door Emres persoonlijke benadering van de ouders en zijn geduld met de kinderen groeit het wederzijds vertrouwen. Een ongelukje en een bloedige vinger helpen daarbij.

Ondanks dat het zowel in de klas als thuis niet meezit geeft Emre niet op. Als hij wanhoopt grijpt hij even naar zijn mobiel om zijn moeder te bellen, maar daarna pikt hij de draad weer op. Van het klasje en de meester die alle zeilen steeds weer moet bijzetten ga je onderweg houden. De makers zijn als vertrouwde onzichtbaren dan wel aanwezig, maar uit de close-ups is duidelijk dat de kinderen zich daar niet aan storen. On the way to school is beslist geen technisch hoogstandje, maar krijgt een dikke voldoende omdat de film al observerend de progressie van de kinderen en de emoties die de geduldige Emre doormaakt overbrengt en natuurlijk in beeld brengt. Het is een pareltje van vriendelijkheid en geduld, met een meester die een postzak vol schriften, pennen, puzzels en kleurplaten verdient. (Antoinette van Oort)
Terug naar boven

Een beeld zegt niet altijd meer dan duizend woorden
Standard Operating Procedure - Reflecting Images: Masters
Errol Morris • VS, 2008

In 2004 werd de wereld opgeschrikt door foto's waarop Irakese gevangenen op schandalige wijze werden vernederd en bedreigd in de Abu Ghraib gevangenis nabij Bagdad. De daders die te zien waren op de foto's werden allen gestraft. Einde verhaal zou je denken, maar het gelaagde Standard Operating Procedure, waarin bijna alle gestrafte soldaten aan het woord komen, laat zien dat er meer achter de beelden schuilgaat dan je op het eerste oog zou denken. Het begint allemaal met de zoektocht naar Saddam Hussein, die op dat moment nog ergens vrij rondloopt. De Amerikanen willen hem koste wat kost te pakken krijgen. Het vergaren van informatie krijgt prioriteit en leidt tot het willekeurig oppakken van jonge Irakezen. Schimmige overheidsorganisaties, die eerder in Guantanamo Bay en Afghanistan 'met succes' dubieuze ondervragingstechnieken toepasten, verschijnen in Abu Ghraib en moedigen de aanwezige militaire politie aan om de weerstand van de gevangenen te breken voordat het 'echte' werk begint: de verhoren. Dat zij hierbij niet weten waar de vage grens tussen misdaad en toegestane standard operating procedure ligt, kan hen slechts ten dele verweten worden.

Regisseur Errol Morris (The Fog of War) heeft een stilistisch fraaie film gemaakt, waarin hij net als in vorige producties gebruik maakt van de zogenaamde 'interrotron'. Hierbij kijken de geïnterviewden recht in de camera, waardoor de interviews een intens, monoloogachtig karakter krijgen. Wat duidelijk wordt is dat er niet veel voor nodig is om vaak nog erg jonge en beïnvloedbare mensen, die zich ook nog eens elke dag in stressvolle situaties bevinden, op een hellend vlak te laten belanden. Uit de verhalen achter de foto's blijkt het hier bovendien niet te gaan om de handelingen van enkele simpele zielen, maar dat die wel gebruikt zijn om nog ergere misstanden te verdoezelen. Een ding is zeker: je verlaat de film met een nare smaak in de mond. Enerzijds om de walgelijke dingen die er in Abu Ghraib (en wie weet op hoeveel andere plekken) plaatsvonden, en anderzijds omdat de vinger wel richting schuldigen hogerop in de hiërarchie wijst, maar dat die buiten beeld blijven. Letterlijk. (Marcel Westhoff)
Terug naar boven

In het geheugen gegrift
Sweety - De vrienden, het verraad en de moord op Maja Bradaric - Premieres from the Lowlands
Menna Laura Meijer • Nederland, 2008

De moord op de 16-jarige Maja Bradaric op 17 November 2003 haalde uitgebreid het nieuws, maar vijf jaar na dato is het een gebeurtenis uit het verleden. Met nieuwsflarden en een dramatische openingsequentie wordt het geheugen van de kijker opgefrist en de stijl van Sweety meteen neergezet. De nagespeelde reconstructie van haar laatste avond en nacht lopen als een rode draad door de getuigenissen en herinneringen van een aantal van haar vaste vrienden. Die praten openlijk over de schokkende gebeurtenissen die hen nu nog steeds achtervolgen, en voor allen een keerpunt in hun pubertijd vormen. Met veel symboliek en een tot de verbeelding sprekende montage komen de twijfels en schuldgevoelens van een aantal aan bod. De vraag waarom niemand het zag aankomen of aan de bel trok staat daarin centraal. Maja werd met voorbedachte rade vermoord tijdens een autoritje met drie vrienden uit haar kring, en haar hartsvriendin Nina was daar al snel van op de hoogte.

Sweety is een beetje te overgestileerd, maar qua muziek en vormgeving richt de film zich dan ook op een jong publiek. Daar is niets op tegen want de interviews zijn goed opgebouwd en ook de enscenering past binnen de stijl. Het ongrijpbare van alles wat er na de moord op Maja op de andere pubers is afgekomen wordt verteld in hun eigen bewoordingen, en dat kan niet anders dan leeftijdgenoten aanspreken. Want zelfs na vijf jaar is de kwetsbaarheid van deze inmiddels wat oudere pubers nog aangrijpend. (Antoinette van Oort)
Terug naar boven