recensie: Man Ray Zorgeloos maar niet onverschillig

De conceptuele kunstenaar Man Ray is vooral bekend om zijn foto's maar hij maakte ook tekeningen, schilderijen, films, litho's en dadaïstische readymades. In Fotomuseum Den Haag is een overzicht van zijn werk te zien. Het is een interessante verzameling vanwege de veelzijdigheid en vanwege het creatieve proces dat blijkt uit experimentele objecten. Vooral een must voor de fotoliefhebber die (nog) meer van de tegendraadse fotograaf wil weten.

Noir et Blanche, 1926

Zijn bolhoed, een serie erotische foto's of vroege schilderijen: er is veel onbekend werk in Den Haag te zien van de bekende kunstenaar. Man Ray (1890-1976) is een bekend 'merk' geworden dankzij zijn eigenzinnige foto's, mede door zijn werk werd fotografie als autonome kunst erkend. Het is lastig om nog iets toe te voegen aan de vele retrospectieve tentoonstellingen en boeken over Man Ray. Zorgeloos, maar niet onverschillig is daar toch in geslaagd, omdat het een selectie uit de collectie van de Man Ray Trust betreft met veel werken die nooit eerder zijn geëxposeerd. De naam van de expositie (die eerder te zien is geweest in Parijs en Berlijn) is een samenvatting van zijn levenshouding, door zijn vrouw Juliet bedacht als inscriptie op zijn grafsteen. Natuurlijk zijn er enkele iconen van zijn werk te zien - zoals een herdruk van Kiki, Violin d'Ingres (1924) en van Noir et Blanche (1926) - maar veel meer de probeersels of humoristische uitstapjes die tot zijn bekende werken leidden. Man Ray was een conceptuele kunstenaar bij wie het draaide om het idee en niet om het object zelf. Ook de hele expositie leunt op deze visie en is daardoor niet erg toegankelijk voor bezoekers die weinig weten van Man Ray en zijn tijdgenoten.

Experimenten
De zoon van Russische immigranten in Philadelphia heette eigenlijk Emmanuel Radnitzky. In 1912 veranderde de familie haar achternaam in Ray uit angst voor antisemitisme, en Emmanuel - die de bijnaam Manny had - signeerde vanaf dat moment zijn werk met Man Ray. In die tijd schilderde hij in New York. Fotografie vond hij vooral geschikt om zijn werk te documenteren. Later worden deze foto's belangrijker voor hem dan de originelen, die hij gemakkelijk weggooit. Zijn ontmoeting met Marcel Duchamp was een keerpunt, ze werden vrienden voor het leven en Duchamp haalde Ray over naar Parijs te verhuizen in 1921. In Parijs komt hij terecht in avant-gardistische kringen van surrealisten en dadaïsten. De vele portretten die hij maakte van bekende kunstenaars en schrijvers getuigen daarvan. Een aantal hiervan is te zien in Den Haag, zoals van Picasso, Ernst en Giacometti. Eigenlijk was Man Ray fotograaf tegen wil en dank, hij werd liever gewaardeerd om zijn dadaïstische readymades, maar daar viel tot zijn frustratie geen droog brood mee te verdienen. Hij werd een geliefd portret- en modefotograaf en experimenteerde in zijn vrije tijd ijverig met zijn camera, met als resultaat vele beroemde naaktfoto's van zijn minnaressen en tweede echtgenote.

Zonder titel, 1920-1934

Met zijn fotogrammen vestigde hij zijn naam als kunstfotograaf. Deze afbeeldingen van voorwerpen die tussen lichtbron en lichtgevoelig papier geplaatst worden noemde hij rayografieën. Hoewel deze techniek al uit de negentiende eeuw stamt, eiste hij deze ontdekking zelf op. Dat deed hij ook met de solarisatietechniek, die zijn leerlinge en minnares Lee Miller toevallig herontdekte in de donkere kamer. Het effect ontstaat door korte belichting tijdens het ontwikkelproces van foto's. Na deze ontdekking zou hij nog vaak oude negatieven uit de la halen voor talloze afdrukken met verschillende kleur- en contrasteffecten. Op de expositie zijn diverse voorbeelden te zien van dit 'Photoshoppen avant la lettre'

Voyeur
De tentoonstelling is verdeeld in de vier creatieve fasen in zijn leven, nauw samenhangend met zijn woonplaats: New York, Parijs, Los Angeles en weer Parijs. Voordeel is dat het creatieve proces zo zichtbaar wordt, hoewel veel bezoekers een looproute kiezen die heen én weer terug deze chronologie passeert. De vele bezoekers verdringen zich vooral voor de foto's en niet voor de objecten, alsof de frustratie van Man Ray nog eens uitgebeeld wordt. Opvallend is het kleine formaat van de vele werken, we zijn zo gewend geraakt aan de enorme hedendaagse kunstwerken. Erotiek en humor spelen een belangrijke rol, vooral bij de objecten.

Permanent Attraction, 1948

Reproducties
Een rode draad in het werk van Man Ray betreft de reproduceerbaarheid van kunst. Niet zo vreemd voor een conceptueel kunstenaar die zich bezig hield met readymades. Zo maakte hij van massaproducten een uniek object (dit idee was het kunstwerk) en vervolgens maakte hij van dit object weer net zo makkelijk vele reproducties. Zijn schaakbordontwerpen waren zelfs bestemd voor massaproductie. Hij grijpt regelmatig terug op zijn werk, zo maakt hij van zijn vroege schilderijen foto's en later weer litho's. Toch is hier iets vreemds aan de hand. Toen hij voor de Tweede Wereldoorlog wegvluchtte naar Amerika reproduceerde hij zijn werk uit angst voor verlies. Dit tekent zijn tweeslachtigheid: zo had hij in zijn vroege periodes een uitgebreid kaartsysteem om zijn al zijn werken te documenteren en te volgen, hoewel het toch vooral ging om het idee achter de werken. Dit kaartsysteem is kwijtgeraakt en Man Ray hechtte later minder waarde aan de authentieke objecten. Dat leverde nog veel problemen op voor zijn nalatenschap. De authenticiteit van zijn vele werken in diverse collecties is nog steeds een beladen onderwerp, onder meer doordat een oude vriend van hem nieuwe afdrukken maakte en ging verkopen als 'echt werk'. De Man Ray Trust, opgericht door de familie van zijn weduwe Juliet Browner in 1980, mist door allerlei verwikkelingen veel belangrijke werken van Man Ray, maar bevat desondanks interessante en authentieke reproducties(!), zo blijkt uit deze expositie.