recensie: Alice (Nĕco z Alenky)

Het was op een zomerse dag in 1862 toen het wereldberoemde geesteskind van schrijver Lewis Carroll voor het eerst het daglicht zag. Zijn fictieve heldin was gebaseerd op één van de 'vriendinnetjes' van de wiskundige, die een dubieuze voorliefde voor jonge meisjes had.

Aan Alice Liddell en haar zusjes vertelde hij voor het eerst de avonturen van het meisje Alice, dat via een konijnenhol in een ondergrondse wereld terecht komt. Hij zette het verhaal op papier, en Alice's Adventures in Wonderland en het vervolg Through the Looking Glass and What Alice Found There waren al snel de geliefde basis van veel verfilmingen. Voordat de bekendste bewerking van Disney in 1951 uitkwam, waren de avonturen van Alice tussen 1903 en 1935 al zes keer verfilmd en na de Disney-versie zouden er nog velen volgen.

2010 zal ongetwijfeld opnieuw het jaar van Alice worden, met de release van Tim Burtons verfilming en de verfilming van de game American McGee's Alice. Tot die tijd kunnen Alicefans zich zoet houden met de dvd release van Jan Švankmajers speelfilmdebuut uit 1988, Nĕco z Alenky (Alice). Voor de gelegenheid sprak Carice van Houten de stem in bij de Nederlandse versie.

Dichterbij nachtmerrie dan droom
Švankmajer, die voornamelijk stop-motionfilms heeft gemaakt, toont in deze mix tussen live-action en stop-motion hetzelfde gevoel voor zwarte humor dat ook in Conspirators of Pleasure te zien was. Deze bewerking van Alice in Wonderland staat ver af van de rooskleurige verbeelding van Disney. Geen wollige, schattige wezens en kleurrijke landschapspaletten, in de versie van Švankmajer worden koppen letterlijk afgehakt en wordt Alice veelvuldig fysiek mishandeld. Švankmajer brengt op ingenieuze en geheel eigen wijze objecten tot leven, en weet uit een simpele, huishoudelijke setting de elementen van Alice in Wonderland tevoorschijn te toveren. De regisseur brengt een Wonderland in beeld dat dichterbij een nachtmerrie dan een droom ligt.

De kleine Alice (overgeleverd aan de wezens die er ronddwalen) worstelt zich afwisselend met nieuwsgierigheid en angst door verschillende ruimtes in Wonderland. De weinige woorden die gesproken worden komen uit de mond van Alice, die functioneert als verteller en tegelijkertijd de stemmen van alle personages invult. Daarmee wordt in het midden gelaten of haar belevenissen het product van haar fantasie zijn of werkelijk plaatsvinden. Dit wordt versterkt door het einde, dat ruimte laat voor beide mogelijkheden. Samen met Alice voert de regisseur ons mee op een pad dat op en neer slingert tussen nieuwsgierigheid en angst, verwondering en gruwel. Het is duidelijk dat Švankmajer een meester is in het vertellen van duistere sprookjes.

Picknick mit Weismann
De stem van Carice van Houten klinkt eigenlijk te volwassen voor de Alice die we op het scherm zien, zeker in vergelijking met de stem uit de Engelstalige versie, die ook op de dvd te vinden is. Verder is dit een prima, sobere uitgave. Als extra is aan de dvd de korte film Picknick mit Weismann toegevoegd. In deze film zien we een herenpak dat een dag in de zon viert, terwijl een platenspeler muziek afspeelt, stoelen met elkaar spelen en een schep een gat in de grond graaft. De film biedt, naast een twist aan het einde, een mooi beeld van de fantasie van Švankmajer, en zijn talent om met minimale middelen objecten om te toveren naar levende wezens.