recensie: Bernlef - Geleende levens

Op de allerlaatste pagina van Bernlefs (voorheen: J. Bernlef) nieuwste boek Geleende levens, staat een lijst met alle boeken en bundels die de Hersenschimmen–auteur bij uitgever Querido het licht heeft doen zien. Zestien stuks in de laatste tien jaar, de productiedrift van de 73–jarige Bernlef. Nummer zeventien is wederom van hoog niveau.

In Geleende levens heeft de schrijver drie novellen gebundeld, die thematisch sterk aan elkaar verwant zijn. In 'De rol van zijn leven' draait het om een succesvol soapacteur, die na twintig jaar uit de serie wordt geschreven. Van de ene op de andere dag moet hij op zoek naar een nieuw leven, een nieuwe dagbesteding, maar vooral naar een nieuwe identiteit. Die vindt hij uiteindelijk in New York. In 'Geleend leven', een verhaal vol suspense over een crimineel die met een nieuwe identiteit door de inlichtingendienst in een Frans dorpje wordt neergezet, wordt pijnlijk duidelijk dat je niet voor jezelf kunt vluchten, hoe goed je ook je best doet. En in 'Eeuwige roem' tenslotte, is dezelfde thematiek voorhanden, deze keer tegen een decor van een fictief Oostblokland, waar een nogal grijze archivaris na de val van de dictator per ongeluk boven zijn stand te leven komt.

Zelden dekte een titel van een boek de lading beter dan in het geval van Geleende levens. Veel van de personages die Bernlef tot leven wekt – en dat beperkt zich overigens niet uitsluitend tot deze bundel – worstelen met de vraag waar het leven van de ander ophoudt en hun eigen leven begint. Kennen zij zichzelf eigenlijk wel? 

Topvorm
Jos Kooystra, de soapacteur uit 'De rol van zijn leven' speelt eigenlijk altijd een rol. Niet alleen op de set van de razendpopulaire serie ís hij zijn personage Nathan Ronselaer, maar ook als de camera's uit zijn, achtervolgt zijn alter ego hem als een schaduw. De post die hij krijgt is gericht aan Nathan, de mensen op straat roepen hem 'Nathan!' na en als hij naar bed gaat met een oude liefde, gaat zij naar bed met de man die zij nog altijd denkt te kennen. Ze heeft immers toch al die tijd trouw tv gekeken?
Wanneer hij naar New York vertrekt om zijn carrière nieuw leven in te blazen, blijkt hij, Jos Kooystra, al die jaren te hebben bestaan bij de gratie van zijn geleende leven. Er zit niets anders op dan een nieuwe identiteit aan te nemen, een nieuw leven te ‘lenen'.

De thematiek van het lenen van andermans leven is vervlochten in de andere twee novellen. In 'Geleend leven' ligt dat er duimendik bovenop, in 'Eeuwige roem' krijgt het verhaal van de kleurloze ambtenaar Julien Cocq kafkaëske trekjes als hij om hem volstrekt onduidelijke redenen een prachtige betrekking krijgt aangeboden in een landje waar na de dood van de communistische dictator Streifer het kapitalisme in rap tempo opgang maakt. Het is dan ook dit verhaal dat van de drie de meeste indruk achterlaat. Bernlef in topvorm.

Fraai overzicht
Erg knap is het, hoe Bernlef met één uitgangspunt drie totaal verschillende verhalen construeert. In 'De rol van zijn leven' is de toon misschien af en toe wat joviaal en de ontknoping in 'Geleend leven' zie je al van verre aankomen, maar ook die verhalen zijn de moeite waard, al was het alleen maar door de kalme, gestileerde vertelwijze van Bernlef. 'Eeuwige roem' daarentegen biedt – meer nog dan de eerste twee – een fraai overzicht van wat de ietwat onderschatte schrijver in huis heeft. Het fictieve Oostblokland, waar Bernlef ook in zijn laatste roman De rode droom mee uitpakte, wordt in al zijn naargeestigheid zeer geloofwaardig beschreven en ook de tot mislukken gedoemde carrièremove van Julien wordt langzaam opgebouwd.

Na lezing van Geleende levens, blijft de gedachte overeind dat er in dit schrijverschap nog minstens één roman van het niveau van Hersenschimmen schuilgaat. Dus die zal er ook wel komen, want zelfs een groot schrijver als Bernlef ontkomt niet aan zijn eigen identiteit.