recensie: Antoine Audouard - Afscheid van Heloïse

Ik moet iets bekennen: ik ben een vreselijk meisje. Als ik naar een film kijk, als is ie nog zo slecht, dan moet ik altijd huilen bij klassiekers als Het Gebroken Hart, Het Afscheid, De Sterfscène, De Begrafenis en dan ook nog eens bij Het Onvermijdelijke Maar Door De Hoofdpersonen Niet Voorziene Happy End. Het is soms echt heel ernstig. Zo herinner ik me dat ik eens gehuild heb bij Jesus Christ Superstar (als Maria Magdelena zo hartverscheurend zingt over haar onmogelijke liefde voor Jezus), en dat ik zelfs een keer een groot zwaar brok in m'n keel kreeg van een reclamefilmpje, al heb ik geen idee meer waar het over ging. Waarom laat ik me zo makkelijk verleiden tot precies de emoties die de makers van die beelden me willen laten voelen? Ik wordt bespeeld, ik weet het, en ik geniet er eigenlijk ook nog eens van. Veel van mijn lievelingsboeken kan ik even min lezen zonder te huilen. Soms neem ik, als ik een boek in m'n tas stop voor een lange treinreis, alvast een pakje zakdoekjes mee: 'ha, een lekker boek' denk ik dan.

Met de roman Afscheid van Heloïse van Antoine Audouard wist ik dat ik er weer één in handen had, zo'n tranentrekker. Het verhaal van de ongelukkige liefde tussen de twaalfde-eeuwse filosoof Abélard en de mooie en geleerde Heloïse kende ik al. Ze leefden nog lang en ellendig, teruggetrokken in een klooster, verlangend naar elkaar zonder elkaar weer te zien. En net als bij de film Titanic geeft dat bekende noodlot aan elk pril romantisch onderonsje een zwaarte die bij mij gegarandeerd tot tranen leidt. Zoals gezegd, ik geniet van die tranen, en zo kan ik het heerlijk vinden om op te gaan in verdriet op voorhand.
Maar aan het eind van een paar uur Titanic denk ik dan wel: hè hè, dat hebben we weer gehad. Bij boeken is m'n honger naar tragiek vaak al halverwege gestild. En dan doe ik alweer iets wat tot één van de grote taboe's onder cultuurminnaars behoort: ik blader halverwege alvast door naar het einde, of ik flits in sneltreinvaart langs die eindeloze laatste bladzijdes, puur lezend op de plot.

Stilist
Afscheid van Heloïse bleek echter meer in petto te hebben dan het doorsnee huilboek. Oké, ik ontken niet dat ik het eind heb gelezen voordat ik er eigenlijk aan toe was. Slechte gewoontes leer ik niet meer af. Maar dat wel pas zo'n tien bladzijden voordat ik er ook echt zou zijn aangeland. Dat mag gerust een verdienste heten. Het boek wist me vooral zo te boeien omdat Audouard een zeer kundig stilist is. Hij schrijft poëtische parels als "Ik was twintig jaren oud, maar ik had de maan al veel vaker gezien dan bij mijn leeftijd paste".
Maar, nog belangrijker: hij weet zich ook in te houden. Zijn mooie vondsten wisselt hij af met zinnen zo geraffineerd eenvoudig dat het lijkt alsof ze niet anders geschreven hadden kunnen worden. Zijn hoofdpersoon Guillaume, een oude man, beste vriend en leerling van Abélard, kijkt terug op zijn leven. Hij vertelt in een paar zinnen over de oorlogservaringen van zijn vader, de koppigheid waarmee die hem vervolgens tot studie drijft, en zijn verlangen om te vechten en de wereld te zien. "Ik zou geen ridder worden.", concludeert hij dan, en Audouard voelt feilloos aan dat die woorden genoeg zijn.

Raadsel
Audouard koos voor het perspectief van de buitenstaander om het liefdesverhaal van Abélard en Heloïse te vertellen. Guillaume is echter niet zomaar een buitenstaander: hij is de vertrouweling van Abélard, en Heloïse is de liefde van zijn leven. Zichzelf wegcijferend doet hij alles om Abélard en Heloïse bij elkaar te brengen en te houden. Tragischer kan het haast niet. Als Abelárd en Heloïse zijn gestorven doet Guillaume iets wat volgens de flaptekst van het boek 'iets duizelingwekkends' zegt over het auteurschap van 'de brieven'. Wie nu denkt: "Welke brieven?" stelt een terechte vraag, en moet vooral niet de inleiding van de vertaalster overslaan. Daar wordt duidelijk dat onze huidige kennis van Abélard en Heloïse berust op een briefwisseling tussen hen die rond 1300 opdook. En ook dan moet je niet te veel verassingen verwachten. Eén plus één is twee: Guillaume heeft de brieven geschreven.

Kerkscheuring
Audouard schreef een roman over de twaalfde eeuw, waarin naast Abélard en Heloïse een hele reeks historische figuren voorbijtrekt: abts van grote beroemde abdijen, edellieden, bisschoppen en politieke figuren als de kanselier van de koning. Hij brengt zo een tijd in kaart waarin vooruitstrevende denkers, met Abélard als grootste onder hen, in conflict raakten met de meer behoudende krachten in de kerk. Maar anders dan in De naam van de roos, het beroemde, adembenemende boek van Umberto Eco dat eveneens over kerkscheuring in de middeleeuwen handelt, worden de botsingen tussen Abélard en zijn tegenstanders nooit echt spannend. Dat komt vooral omdat Audoaurd weinig toelichting geeft over wat er op het spel staat. Je krijgt niet te weten wat Abélard in feite beweerde waardoor de kerkelijke autoriteiten hem bedreigend vonden. En er wordt hooguit gehint op de machtsspelletjes die zich over Abélard heen voltrekken. Dat is soms jammer, maar ook wel enigszins begrijpelijk. Audouard schreef vooral een liefdesroman, en hij schetst niet meer achtergrond dan hij nodig heeft om de daden en gevoelens van zijn hoofdfiguren te verklaren.

Dichtersziel
Afscheid van Heloïse is een boek dat het duidelijk niet van de plot of de geschiedfilosofische wetenswaardigheden moet hebben. Dat neemt niet weg dat het zeer de moeite waard is om het voor de vakantie in je tas te stoppen. Huilen gegarandeerd, en meer nog: literair verantwoord zelfs! Aan het eind van het boek geeft Guilaume een rechtvaardiging voor de brieven die hij heeft geschreven: "Ooit over een paar eeuwen zal een dichter ze lezen en tranen vergieten over de zielen van die man en die vrouw, die hebben geleden en elkaar hebben bemind." Na lezing van Afscheid van Heloïse meen ik dat ik me niet langer hoef te schamen voor m'n huilzucht: ik ben vast gewoon een dichter.