recensie: Billion Dollar Brain

Billion Dollar Brain uit 1967 is de derde verfilming van de boeken van Len Deighton rond geheim agent Harry Palmer: tijdgenoot én tegenpool van James Bond. Het eerste deel, het sterke The Ipcress File, mag dan een van de klassiekers van de Britse cinema zijn, 'Brain' is dat terecht niet.

Geen klassieker, toch voor een aantal betrokkenen een opmerkelijke film. Hoofdrolspeler Michael Caine nam na de film (naar later bleek tijdelijk) afscheid van het personage Harry Palmer. Voor regisseur Ken Russell leek de speelfilm, pas zijn tweede na zijn baanbrekende docudrama's voor de BBC, een opstap naar een speelfilmcarrière. Hij keerde na het spionnenspektakel teleurgesteld terug naar zijn televisiewerk; pas later zou hij met spraakmakende films als Women in Love en The Devils echt van zich laten horen. Meer dan een ingehuurde kracht is hij in Billion Dollar Brain niet: van zijn stijl is slechts bij vlagen iets te zien; alleen in de vaak fraaie beelden en de aandacht voor schilderijen op de achtergrond is zijn hand enigszins zichtbaar. Voor Françoise Dorléac, de oudere zus van Catherine Deneuve die in de film het onbetrouwbare liefje van Palmer speelt, betekende de film haar allerlaatste rol. Dorléac kwam vlak na de opnames van de film bij een tragisch auto-ongeluk om het leven.

Koude Oorlog
Bij aanvang van Billion Dollar Brain blijkt Harry Palmer inmiddels spion af te zijn: hij verdient zijn brood als privédetective, waarbij hij via een goedbetaalde klus in Finland terecht komt. Hij raakt via een oud-collega (Karl Malden) betrokken bij een complot waarbij de illegale activiteiten gedirigeerd worden door 'het brein': een peperduur computersysteem dat op basis van ingevoerde informatie opdrachten verstrekt. De megacomputer blijkt in handen van een gestoorde Texaanse communistenhater die vanuit Finland een revolutie in Letland wil ontketenen, ondersteund door zijn eigen privétroepenmacht.

Antiheld Harry Palmer mag dan de onglamoureuze tegenhanger van tijdgenoot James Bond zijn, overeenkomsten zijn er zeker. Allebei zijn ze geheim agent, typisch Brits, womanizer (hoewel bij Palmer wat onwaarschijnlijker) en product van de jaren zestig. De parallellen worden nog eens extra versterkt doordat beide series nogal wat makers deelden. De Palmerverfilmingen komen namelijk uit de koker van producent Harry Saltzman, die samen met Albert R. Broccoli verantwoordelijk was voor de Bond-serie. Salztman greep vaak naar dezelfde makers; in dit deel is de swingende titelsequentie van de hand van Maurice Binder het meest opvallend.

Apathisch
De film, hier in een dvd-uitgave zonder enige extra's, geeft een fraai tijdsbeeld en heeft in de eindscène bovendien een leuke knipoog naar het slagveld op het ijs uit Alexander Eisensteins Alexander Nevsky (1938). Visueel ziet de film er aantrekkelijk uit, maar het mist de intrigerende cinematografie (veelvuldig schuine kadreringen met veel diepte, waarbij vaak gespeeld wordt met het focuspunt) uit The Ipcress File. Bovendien ligt het tempo wel erg laag en — het meest storend — ondergaat Palmer alles wat er met en om hem heen gebeurt met zo veel apathie, dat die onverschilligheid op de kijker overslaat. Harry Palmer presenteert zich hiermee bijna als een bijfiguur in z'n eigen film, maar vooral als een behoorlijk duffe collega van James Bond.