klassieker: Joseph Roth lezen is een droevig genot

Van Joseph Roth is Radetzkymars (1932) de roman die het meest furore heeft mogen maken. Maar de roman Job (1930) is net zo'n meesterwerk, hoe verschillend van de eerste ook.

Uitgeverij Atlas verdient veel lof dat zij de ene na de andere roman van Roth prachtig uitgevoerd over het voetlicht brengt. En als dessert ook nog Roth in Berlijn, waaruit veel achtergrond oprijst en waarmee de gangen van de schrijver zijn na te lopen, hoe gigantisch veel er in Berlijn intussen ook op de schop is gegaan. Maar wie Job koopt, doet er goed aan de flap, die net even te veel van het verhaal prijsgeeft, ongelezen te laten.

Geen huis of thuis
Joseph Roth, in 1933 nazi-Duitsland ontvlucht, stierf zes jaar later, nog geen 45 jaar oud. Zonder huis of thuis had hij zijn schrijversleven goeddeels in hotels en cafés gesleten. Daardoor, en ook als gevolg van zijn vrijgevigheid, was hij meestal platzak, ondanks de opbrengsten van zijn schrijverij. Na de oorlog werd hij minder gelezen: zijn tijd werd na de wereldbrand '40-'45 diep terug de geschiedenis ingeduwd. Wie had nog een boodschap aan de dubbelmonarchie van de Habsburgers? Of aan de Grote Oorlog, die na de Tweede Wereldoorlog de Eerste werd gedoopt?

Al die geschiedenis is alleen maar verder verdampt. Maar juist nu is het weer de beurt aan Joseph Roth. De verschrikkingen van toen zijn, ondanks alle verschillen, in de kern nog steeds de verschrikkingen van nu. Het helpt dat Roth de couleur locale niet breed uitmeet. Zijn woordkeus doet niet tijdgebonden aan en er is een pittig verteltempo door een veelvoud aan korte zinnen. Daaraan, maar ook aan zijn grote observatietalent, valt te merken dat hij behalve romancier ook een begenadigd journalist was. Ook glanst er her en der pure poëzie op. Hij hanteert een helder plot zonder dat daar alles om draait. De kern draait om gewone mensen wier leven zich bar en boos tegen hen kan keren.

Joods element
Misschien dat de titel Job niet erg uitnodigend overkomt, maar de hoofdpersoon, bijbelleraar Mendel Singer, vertoont nu eenmaal gelijkenis met de oudtestamentische Job, behalve dan dat het achterland van Singer allesbehalve rijk is. Met moeite onderhoudt Singer zijn vrouw Debora en hun vier kinderen, van wie de laatste, Menoechem, 'ongelukkig geboren' is. Het eerste deel van de roman speelt in een shtetl in Rusland (nu Oekraïne, niet ver van de Poolse grens, de geboortestreek van Roth zelf) waar Joden woonden die in het oosten door pogroms opgejaagd waren. Toch speelt het joodse element een minder uitgetekende rol dan bij schrijvers als Isaac Bashevis Singer of Chaim Potok.

Het tweede deel van de roman speelt in Amerika. Zoon Sjemarja schopt het daar zo ver dat alle Singers het grote water mogen komen oversteken, behalve zoon Jonas (als soldaat vermist in de Grote Oorlog) en zorgenkindje Menoechem, die bij buren wordt ondergebracht. De toon verandert van oostelijk in westelijk. En niet alleen de toon, ook omgeving en gebeurtenissen. Je zou zweren dat Roth ter plekke geweest is.

Dieptewerking
Job staat in het oeuvre van Roth apart door het parabelachtige. Zijn andere romans zijn goeddeels gefixeerd op het realistische van het verhaal, maar Job heeft alleen al door de titel iets exemplarisch; de gebeurtenissen krijgen een algemenere strekking buiten het bijzondere om. Vandaar de ietwat gedragen toon, al is het maar door een eenvoudige inversie: 'Smal zijn zijn handen, schrander zijn ogen, teer zijn wangen.' Wat net een tikkeltje anders uit de verf komt dan 'Zijn handen zijn smal, zijn ogen schrander, zijn wangen teer.' Het parabelachtige voert hier en daar in de richting van het melodramatische, niet van het sentimentele of stichtelijke. Dankzij een verrassende woordkeus of zinswending wordt het melodrama nergens te heftig. Dat maakt vrij baan voor oprechte ontroering.

Het parabelachtige wordt ook in de hand gewerkt door herhaling van karakteristieke elementen, zoals Singers 'groenig glimmende jas', zijn volle baard en zijn pet van zwart ribfluweel, het tingelen van een lepel tegen glas en de profetische woorden van de wonderrabijn over Menoechem: 'Zijn pijn zal hem wijs maken, zijn lelijkheid goedhartig, zijn bitterheid mild en zijn ziekte sterk.' Maar in alle romans van Roth is de meest wezenlijke werking die van zijn fantasie, hoe historisch de verhalen ook gefundeerd zijn. Die fantasie geeft de werkelijkheid van benarde mensenlevens vleugels, levens van mensen die door de kaken van de geschiedenis blind vermalen worden.

Vorm van verbeelding
Roth is begaan met zijn personages, maar tegelijk betracht hij een soort objectiviteit die in contrast voor een rijke dieptewerking zorgt. Situaties laat hij voor zichzelf spreken, waardoor die des te harder aan kunnen komen. Een levensvisie dringt zich nergens met zoveel woorden naar voren. Waarschijnlijk was Roth te intelligent om zijn ervaringen samen te laten vallen met een geloofs- of politieke overtuiging. Mogelijk heeft hij die stuk voor stuk beleden of op zijn minst overwogen.

Het volstond niet voor Roth om alleen als journalist te rapporteren. Hij had behoefte aan een mengvorm van feit en verbeelding om de afgronden van de werkelijkheid beter te kunnen peilen én te kunnen verdragen, ongeveer zoals de alcohol die een steeds grotere rol in zijn leven ging spelen.

Het mag nog wel even opgemerkt worden dat Joseph Roth niet valt onder de schare auteurs die roem hebben vergaard met slechts één roman. Iedere Roth-fan heeft zijn eigen rijtje favorieten, wat veel zegt over de kwaliteit van het hele oeuvre.

• Dit stuk maakt deel uit van een reeks over persoonlijke klassiekers van de boekenredactie. Lees ook over de Metamorphosen van Ovidius, Homeros' Ilias, De Renner van Tim Krabbé, Reis naar het einde van de nacht van Louis-Ferdinand Céline, Nooit meer slapen van W.F. Hermans, Thomas Manns De toverberg, In de ban van de Ring door Tolkien, Flauberts Madame Bovary, Psyche van Louis Couperus, Marguerite Yourcenars Het hermetisch zwart en Aantekeningen uit het ondergrondse van Dostojevski. •